خیزش ۱۴۰۴ ایران،
موج گستردهای از تجمعهای اعتراضی و اعتصابها در ایران است که از ۷ دی ۱۴۰۴ در
تهران آغاز شد.
اعتراضات در پی وخامت شدید شرایط اقتصادی، افزایش تورم، افزایش نرخ ارز، بیثباتی بازار و سقوط ارزش ریال از بازار بزرگ تهران و مراکز تجاری پیرامون آن آغاز شد و در ادامه به سراسر کشور گسترش یافت. در پی انتشار نخستین فراخوان رضا پهلوی، ۱۸ و ۱۹ دی اعتراضات با حضور میلیونی معترضان به بیش از ۴۰۰ شهر ایران کشیده شد و تبدیل به بزرگترین و گستردهترین اعتراضات ضد حکومتی پس از انقلاب ۱۳۵۷ شد اما به شکل خونباری سرکوب شد.[۴۹][۵۰][۵۱][۵۲][۵۳][۵۴][۵۵][۵۶][۵۷][۵۸]پس از حضور گسترده مخالفان در تظاهرات ۱۸ دی، خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی معترضان خیابانی را به «تحریکشدگی» و «مزدوری دشمن» متهم کرد و دستور داد اعتراضات «به هر وسیلهٔ لازم» سرکوب شود. به دنبال این دستور حکومت نخست اقدام به قطع ناگهانی سراسری اینترنت، پیامک و ارتباطات تلفنی کرده و سپس در تاریکی دیجیتال، نیروهای امنیتی با دستور «شلیک برای کشتن»، بدون هیچگونه نگرش و دوراندیشی وارد عمل شدند.[۵۹] در پیامد این اقدامات، جمهوری اسلامی ایران، بزرگترین سرکوب و کشتار مخالفان سیاسی را در تاریخ معاصر ایران و جهان را پدید آورد.[۶۰][۶۱] این در حالیست که، تصاویر گرفته شده نشان میدهد که نیروهای حکومتی چگونه با سلاحهای گرم و نیمهسنگین و همچنین با سلاحهای سرد مانند قمه و چاقو معترضان را هدف قرار میدهند.[۶۲][۶۳][۶۴][۶۵][۶۶][۶۷][۶۸][۶۹]
خیزش سراسری ۱۴۰۴ در داخل ایران و سرکوب خشن معترضان باعث شد موج بزرگی از تجمعات همبستگی در میان ایرانیان خارج از کشور در نقاط گوناگون جهان شکل بگیرد و تنها در روز ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ و در پی فراخوان رضا پهلوی برای روزی که وی «روز جهانی اقدام» نامید، بیش از یک میلیون نفر در دهها شهر جهان بزرگترین تجمعات اعتراضی تاریخ ایرانیانِ خارج از کشور را برگزار کردند.[۷۰][۷۱]
این خیزش موجب تغییر گستردهای در شیوه نگاه مردم و نزدیکان به کشتهشدگان اعتراضات شده است. کشتهشدگان توسط مردم «جاویدنام» نامیده میشوند و همچون قهرمانان ملی، از آنها به عنوان «فرزند ایران» و «جانفدای وطن/میهن» یاد میشود. مراسمهای یادبود (به ویژه چهلمها) نیز اغلب به شیوهای حماسی و مقاومتی برگزار میشود؛ با رقص سوگ، همخوانی سرودهای میهنی، تشویق پیاپی و شعارهای آزادیخواهانه، که سوگ را به نمادی از ایستادگی و افتخار ملی برای آنها تبدیل کرده است.[۷۲][۷۳][۷۴][۷۵][۷۶][۷۷][۷۸]
نکته در خور نگرش آن بود که این اعتراضات از دل بخش محافظهکاری سنتی بازار، که سالها همسو با حاکمیت بهشمار میرفت، برخاست و نشاندهنده ژرفایش شکافهای اقتصادی و سیاسی بود؛ بهگونهایکه معترضان با تجمعات آشکار، سر دادن شعارهای ضد دولتی همزمان با رویدادهایی مانند استعفای رئیس کل بانک مرکزی، اعتراض خود را ادامه دادند. نیروهای امنیتی با اقداماتی مانند استفاده از گاز اشکآور واکنش نشان دادند، در حالی که معترضان در برخی موارد در برابر پخش و ازهم پاشیده شدن ایستادگی کردند و این رویداد شدت این جنبش اعتراضی را در شرایط تداوم بیثباتی اقتصادی و فشارهای مقرراتی برجسته ساخت.[۷۹][۸۰][۸۱]
اعتراضات اخیر در ایران با واکنشهای جهانی نیز همراه بود و شماری از چهرههای سیاسی و مردمی نسبت به آن موضع گرفتند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» نوشت: در صورتی که ایران به شلیک و کشتار خشونتآمیز معترضان مسالمتآمیز دست بزند، ایالات متحده از آنان حمایت خواهد کرد و آماده اقدام است.[۸۲][۸۳][۸۴][۸۵]
برخی منابع، رویدادهای دی ۱۴۰۴ را «مرگبارترین سرکوب دولتی دربرابر معترضان در تاریخ معاصر ایران» و «نسلکشی در تاریکی دیجیتال» بیان کردهاند و خواستار اقدام جهانی برپایه اصل مسئولیت حفاظت (R2P – Responsibility to Protect) شدهاند.[۸۶][۸۷][۸۸]
پیشزمینه
.jpg)
در ماههای پایانی ۱۴۰۴، اقتصاد ایران با جهش بیمانند نرخ ارز، افت شدید ارزش ریال و شتابگیری تورم همراه بود؛ بهگونهای که بهای هر دلار آمریکا نزدیک به ۱۴۵ هزار تومان رسید. تحلیلگران اقتصادی این دگرگونیهارا را به سیاستهای پولی و مالی دولت، مدیریت بد اقتصادی، کسریهای مزمن بودجه و تداوم تحریمهای بینالمللی نسبت دادند. این فشارها در سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ بیشتر شد؛ دورهای که در آن نرخ تورم افسارگسیخته از ۴۰ درصد فراتر رفت و برپایه آمار رسمی، نرخ تورم سالانه تا دسامبر ۲۰۲۵ به ۴۲٫۲ درصد رسید، در حالی که قیمت مواد غذایی ۷۲ درصد افزایش یافت و توان سودآوری کسبوکارها را بسیار سست کرد.[۸۹] به گفتۀ بیبیسی، دولتمردان کمکم بهطور آشکارتری از «مارهایی» که در آستین خود پرورش دادهاند یعنی الیگارشها، تراستیها و کاسبان تحریم حرف میزنند.[۹۰]
بنگاههای اقتصادی بهویژه اصناف و بازاریانی که به کالاهای وارداتی وابسته بودند بسیار آسیب دیدند، زیرا نوسانات زیاد نرخ ارز توان قیمتگذاری، تأمین کالا و تداوم فعالیت اقتصادی را از فروشندگان گرفت. اقدامات دولتی نیز این چالشها را برانگیختهتر کرد؛ مانند حذف یارانهها از کالاهای اساسی، اصلاح تعرفههای وارداتی و حذف یارانه نقدی برای نزدیک به ۷ میلیون خانوار در اوایل همان سال، در حالی که نظام قیمتگذاری بنزین به مدل سهنرخی تغییر یافت و هزینه سوخت را برای کسبوکارهای وابسته به حملونقل افزایش داد. همزمان، کاهش شتابان ارزش ریال قدرت خرید و سودآوری را تضعیف کرد و تا اواخر دسامبر ۲۰۲۵ به پایینترین سطح تاریخی خود، یعنی نزدیک به ۱٫۴۴۵ میلیون ریال در برابر هر دلار آمریکا، سقوط کرد؛ رخدادی که واردات را بسیار پرهزینه ساخت و فشارهای تورمی را افزایش داد.[۶۸][۹۱][۹۲][۹۳]
انپیآر گزارش داد که ماهها پیش از آغاز اعتراضات، خشم و نارضایتی همگانی در پی کمبودهای شدید انرژی، نقض حقوق مدنی و فساد گسترده در حال افزایش بود و این اعتراضات نگرانیهایی را برانگیخت بر پایه اینکه ممکن است به وضعیتی بهمراتب جدیتر و بحرانیتر تبدیل شوند.[۹۴] بر پایه گزارش گاردین، بحران اقتصادی زمینهساز بنیادی اعتراضات بود با این حال، این اعتراضات کمکم به بازتابی از نارضایتیها نسبت به فساد دولتی گسترش یافتند.[۹۵] این گزارش همچنین از وجود صداهایی خبر داد که خواستار پایان یافتن رژیم بودند و از بیاعتمادی نسبت به فراخوانهای دولت برای گفتوگو سخن گفت فراخوانهایی که از دید معترضان خودمحورانه و فریبنده تلقی میشدند.[۹۶]
اهمیت سیاسی بازار
بازاریان بازار بزرگ تهران در جریان انقلاب ۱۳۵۷ پیوندهای تاریخی عمیقی با نهاد روحانیت برقرار کردند و با تأمین حمایتهای مالی حیاتی برای شبکههای مخالف و بسیج نیروها علیه رژیم پهلوی، نقش مهمی در سرنگونی حکومت پهلوی ایفا کردند. این اتحاد، بازار را به یکی از ارکان اجتماعیـاقتصادی پشتیبان موفقیت انقلاب تبدیل کرد؛ بهگونهای که بازرگانان با تأمین مالی مساجد و فعالیتهای روحانیون، به تقویت فضای ضد شاه کمک کردند.[۹۷][۹۸]
از دید ساختاری، بازار بهصورت شبکهای بههمپیوسته از اصناف و مساجد عمل میکند که در طول زمان نقش مهمی در شکلدهی به سیاست محلی داشتهاند و بهعنوان کانونهایی برای سازماندهی اجتماعی و مقاومت عمل کردهاند. این نهادها زمینه کنش جمعی و هماهنگی ایدئولوژیک را فراهم کردند و نفوذ بازار را فراتر از حوزه تجارت و به عرصه سیاست گسترش دادند.[۹۹][۱۰۰]
با گذشت زمان، بهویژه در دهههای پس از انقلاب، تنشهایی در این شراکت سنتی پدیدار شد؛ بهطوری که بازاریان برخی سیاستهای حکومت را، بهویژه در قالب اقدامات مرتبط با آزادسازی اقتصادی، ناسازگار با منافع خود برداشت کردند. این دگرگونیها موجب تغییر تدریجی گرایشها در میان بازاریان شد؛ گروهی که بیشتر از طبقات مذهبی محافظهکارِ پایین متوسط جامعه برخاستهاند و در مواجهه با این تغییرات، وفاداریهای سیاسی متغیری از خود نشان دادهاند.[۱۰۱][۱۰۲]
گاهشمار اعتراضات
۷ دی
اعتراضات با اعتصاب گروهی از کسبه در پاساژ علاءالدین و بازار چارسوی تهران در واکنش به نوسانات شدید نرخ ارز و بیثباتی اقتصادی آغاز شد. معترضان با بستن مغازهها و تجمع در خیابانهای اطراف از جمله خیابان جمهوری، خواهان ثبات قیمتها و رسیدگی به وضعیت معیشتی شدند.[۹۱][۶۹]
اگرچه شعارهای اولیه بر مطالبات صنفی متمرکز بود، اما گزارشها حاکی از سر دادن شعارهای انتقادی نسبت به سوءمدیریت اقتصادی دولت بود. معترضان همچنین با شعار «نیروی انتظامی حمایت، حمایت» تلاش کردند نیروهای امنیتی را با خود همراه کنند.[۶۸]
۸ دی
دامنهٔ اعتراضات از تهران فراتر رفت و به بازارهای شهرهای بزرگی چون کرج، اصفهان، شیراز، مشهد و همدان گسترش یافت. در تهران، کسبهٔ بازار بزرگ و خیابان لالهزار نیز به اعتصابات پیوستند. شعارها در این روز سیاسیتر شد و معترضان علیه سیاستهای کلی نظام و کاهش قدرت خرید شعار دادند.[۱۰۳]
در ساعات شبانه، دانشجویان کوی دانشگاه تهران با برگزاری تجمعاتی به اعتراضات پیوستند که با محاصرهٔ نیروهای امنیتی مواجه شد. در این تجمعات شعارهایی نظیر «دانشجو میمیرد، ذلت نمیپذیرد» و شعارهایی در حمایت از خاندان پهلوی شنیده شد. پلیس برای متفرق کردن معترضان در برخی نقاط از گاز اشکآور استفاده کرد.[۱۰۴]
۹ دی
اعتصابات سراسری در بیش از ۲۰ شهر ایران گزارش شد. در تهران، بازار مبل یافتآباد و بسیاری از مناطق تجاری تعطیل شدند و دانشجویان دانشگاههای شریف، امیرکبیر و شهید بهشتی تجمعات اعتراضی برگزار کردند. استانداری تهران به دلیل آنچه «برودت هوا» اعلام شد، مدارس و ادارات را برای روز بعد تعطیل کرد، اقدامی که ناظران آن را مرتبط با کنترل اعتراضات دانستند.[۱۰۵]
در کرمانشاه و برخی شهرهای دیگر، معترضان شعارهایی مانند «جاوید شاه» سر دادند. همچنین گزارشهایی از به آتش کشیده شدن یک ساختمان در اسدآباد همدان منتشر شد که برخی منابع آن را پایگاه بسیج معرفی کردند.[۱۰۶]
۱۰ دی
خشونتها در چهارمین روز تشدید شد. در فولادشهر اصفهان، یک معترض به نام داریوش انصاری بختیاروند بر اثر شلیک نیروهای امنیتی کشته شد. در شهر کوهدشت نیز درگیریهای مسلحانه منجر به کشته شدن یک عضو بسیج و زخمی شدن شماری از معترضان گردید.[۱۰۷][۱۰۸]
در تهران، جو امنیتی سنگینی در خیابان ولیعصر و اطراف مراکز خرید حاکم شد و پلیس از خودروهای آبپاش استفاده کرد. تجمعات اعتراضی در شهرهایی چون شیراز، فسا و اراک با شعارهای تند علیه حکومت ادامه یافت.[۱۰۹][۱۱۰][۱۱۱]
تجمعها و اعتراضاتی در شهرهایی چون، کرمانشاه، سنندج، خرمآباد، مشهد، اسدآباد، جونقان، شهرکرد، فولادشهر، دزفول، رامهرمز، زاهدان، نهاوند، شیروان و در استانهای تهران، کرمانشاه، فارس، همدان، چهارمحال و بختیاری، مرکزی و سیستان و بلوچستان ادامه یافت.[۱۱۲][۱۱۳][۱۱۴][۱۱۵][۱۱۶][۱۱۷][۱۱۸][۱۱۹] همچنین گردهمایی و تظاهراتی در اهواز برگزار شد که در پی درگیری میان معترضان و نیروهای امنیتی، ساختمان فرمانداری اهواز در امانیه دچار آتشسوزی گردید و در ادامه، برخی خیابانهای شهر مسدود شدند.[۱۲۰]
۱۱ دی
کارگران میدان مرکزی میوه و ترهبار تهران با شعار «نه غزه نه لبنان، جانم فدای ایران» به اعتصابات پیوستند. شهر مذهبی قم شاهد تجمعاتی کمسابقه با شعارهای «جاوید شاه» بود که با دخالت نیروهای امنیتی مواجه شد.[۱۲۱][۱۲۲]
در لردگان و فارسان در استان چهارمحال و بختیاری درگیریهای شدیدی رخ داد که منجر به تخریب برخی ساختمانهای دولتی و به آتش کشیده شدن دفتر امامجمعه در جونقان شد. گزارشها از افزایش شمار کشتهشدگان و بازداشتشدگان در این روز حکایت داشت.[۱۲۳]
اعتراضات در شهرهایی چون فارسان، لالی، همدان، مشهد، مرودشت، نورآباد، کوار و کرمانشاه برگزار شد و در استان فارس، لرستان و خراسان رضوی نیز ادامه یافت.[۱۲۴][۱۲۵][۱۲۶][۱۲۷][۱۲۸][۱۲۹][۱۳۰]
۱۲ دی
مردم زاهدان پس از برگزاری نماز جمعه با شعارهای «مرگ بر دیکتاتور» و «مرگ بر خامنهای» به خیابانها آمدند. این اعتراضات نشاندهندهٔ پیوستن استانهای مرزی و جنوبشرقی به موج سراسری اعتراضات بود.[۱۳۱]
در سایر شهرها از جمله تهران و اصفهان، اعتراضات بهصورت پراکنده ادامه یافت و معترضان پایگاه بسیج را در جونقان به آتش کشیدند. رسانههای بینالمللی تداوم اعتراضات را علیرغم سرکوبها پوشش دادند.[۱۳۲]
در روز جمعه ۱۲ دیماه (۲ ژانویهٔ ۲۰۲۶)، در ادامهٔ اعتراضات سراسری ایران، دامنهٔ اعتراضات به نقاط دیگری از جمله قم، شیراز، مشهد، کرج، زنجان، همدان، قشم، سیستان و بلوچستان گسترش یافت.[۱۳۳][۱۳۴][۱۳۵]
۱۳ دی
در شهرستان ملکشاهی استان ایلام، تیراندازی نیروهای سپاه به معترضان منجر به کشته شدن دستکم ۴ نفر شد. مجروحان به بیمارستان منتقل شدند و مردم برای جلوگیری از بازداشت آنها در مقابل بیمارستان تجمع کردند.[۱۳۶]
سید علی خامنهای در نخستین واکنش، معترضان را «اغتشاشگر» خواند و دستور برخورد داد. همزمان ایلان ماسک در توییتی فارسی عبارت «زهی خیال باطل» را منتشر کرد که بازتاب گستردهای داشت.[۱۳۷]
همچنین اعتراضات در شهرهایی چون قم، تهران، کرج، قزوین، اصفهان، شیراز، کرمانشاه، نهاوند، یزد، همدان، زابل، یاسوج و در استان فارس، استان چهارمحال و بختیاری، بروجرد، خرمآباد، استان لرستان، گسترش یافت.[۱۳۸][۱۳۹][۱۴۰][۱۴۱][۱۴۲][۱۴۳]
۱۴ دی
بازگشایی بازار تهران با درگیری شدید میان کسبه و نیروهای امنیتی در پاساژهای علاءالدین و چارسو همراه شد. نیروهای امنیتی به داخل بیمارستان امام خمینی ایلام یورش بردند تا مجروحان اعتراضات روز قبل را بازداشت کنند.[۱۴۴][۱۴۵]
مراسم خاکسپاری جانباختگان در شهرهای هفشجان، فلاورجان و ملکشاهی به تجمعات اعتراضی بدل شد. در تهران و شهرهای دیگر، شعارها علیه رهبری و در حمایت از رضا پهلوی در تجمعات شبانه ادامه یافت.[۱۴۶] اعتراضات به شهرهای دیگری از جمله مشهد، شیراز، ساری، سمنان، همدان، یاسوج، بوشهر، اراک، کرمانشاه، لاهیجان، زابل، خاش، فیروزآبادِ فارس، دورود، خرمآباد، رشت و فردیس نیز گسترش یافت.[۱۴۷][۱۴۸][۱۴۹][۱۵۰][۱۵۱]
۱۵ دی
اعتراضات در نهمین روز با تجمع در منطقه باغ سپهسالار تهران و شعار «مرگ بر خامنهای» ادامه یافت. نیروهای یگان ویژه در مقابل دانشگاه تهران به حالت آمادهباش درآمدند و اعتصابات در شهرهایی چون مرودشت کامل گزارش شد.[۱۵۲]
در یاسوج، نیروهای امنیتی به خانوادههای بازداشتشدگان مقابل فرمانداری حمله کردند. دامنهٔ اعتراضات به شهرهای کوچکتری مانند سامان، سنگسر و کوشک نیز کشیده شد که نشاندهندهٔ گستردگی جغرافیایی نارضایتیها بود.[۱۵۳]
علاوه بر اعتراضات در شهرهای ذکر شده، در استانها و شهرستانهایی مانند: سامان، استان چهارمحال و بختیاری، سنگسر در استان سمنان، زاهدان، فردیس کرج، مشکان فارس، نورآباد ممسنی، قزوین، همدان، ایلام، مشهد، نیشابور، آباده، بوشهر، بابل، بجنورد، کوشک در استان اصفهان، شازند در استان مرکزی، رشت و ساری، مردم در خیابانها با سر دادن شعارهای اعتراضی به اعتراضات سراسری پیوسته و نارضایتی خود را علیه حکومت خامنهای ابراز کردند.[۱۵۴][۱۵۵][۱۵۶]
۱۶ دی
در روز سهشنبه ۱۶ دیماه ۱۴۰۴، اعتراضات و اعتصابات گستردهای بهویژه با مشارکت کسبه و بازاریان در تهران در مناطقی چون بازار بزرگ، متروی ۱۵ خرداد، تهرانسر، پاساژ پلاسکو، بازار چارسو، خیابان جمهوری، لبافینژاد، باغ سپهسالار، محلهٔ آذری، و چندین شهر دیگر برگزار شد.[۱۵۷][۱۵۸] این اعتراضات با شعاردهی، بستن مغازهها، و در برخی موارد مداخلهٔ نیروهای امنیتی از طریق استفاده از گاز اشکآور، شلیک گلولهٔ ساچمهای، و بازداشت معترضان همراه بود.[۱۵۹] همچنین گزارشهایی از اختلال گسترده در دسترسی به اینترنت و بازداشت خانگی در لپویی منتشر شد.[۱۶۰]
در این روز رضا پهلوی با انتشار نخستین فراخوان خود، از شهروندان خواست در دو شب متوالی با سردادن شعار، در یک اقدام اعتراضی هماهنگ مشارکت کنند. بر اساس این فراخوان، رضا پهلوی از مردم دعوت کرد که پنجشنبه و جمعه، ۱۸ و ۱۹ دیماه، رأس ساعت ۸ شب، چه در خیابانها و چه از داخل منازل خود، اقدام به سردادن شعار کنند.[۱۶۱] فرمانده کل انتظامی جمهوری اسلامی ایران از بازداشت شمار زیادی از معترضان خبر داد، در حالی که سازمانهای حقوق بشری تعداد بازداشتشدگان را بین یک هزار تا بیش از دو هزار نفر برآورد کردهاند.[۱۶۲] همچنین بر اساس گزارشها، شبهنظامیان عراقیِ وابسته به حکومت ایران اقدام به جذب نیرو برای کمک به نیروهای جمهوری اسلامی در سرکوب اعتراضات کردهاند.[۱۶۳] بنا بر این گزارش، تاکنون حدود ۸۰۰ نفر از شبهنظامیان شیعه عراقی به ایران اعزام شدهاند.[۱۶۳]
همزمان هفت حزب کردستان ایران برای اعتصاب بیانیه دادند.[۱۶۴][۱۶۵]
اعتراضات در شهرها و مناطقی دیگری چون، شهرکرد، شیراز، کوار، کرمان، کازرون، استانهای فارس و اصفهان گسترش یافت.[۱۶۶][۱۶۷][۱۶۸][۱۶۹] تجمعات و درگیریهای پراکندهای در محلهها و مناطق مختلف اهواز گزارش شد.[۱۲۰]
۱۷ دی
در روز چهارشنبه ۱۷ دی، اعتراضات مردمی و اعتصابات صنفی در ایران ادامه یافت. در تهران، تجمعهای اعتراضی دانشجویان و بازاریان برگزار شد و معترضان در بازار دلاوران و یافتآباد در برابر نیروهای امنیتی ایستادگی کردند و شعارهایی علیه حاکمیت سر دادند. در شیراز، معترضان در خیابانها تجمع کرده و شعارهایی در حمایت از بازگشت نظام پادشاهی و علیه رهبران حکومت سر دادند. در چندین شهر دیگر، از جمله قم، کرج، مشهد، رشت، زنجان و تبریز، بازاریان و دانشجویان با بستن مغازهها و برگزاری تجمعها، همراهی خود را با اعتراضات اعلام کردند. همچنین کارگران پالایشگاه پارس جنوبی در عسلویه به اعتصاب پیوستند و در شهرهایی مانند بندرعباس و لردگان معترضان نیروهای حکومتی را به عقب راندند.[۱۷۰][۱۷۱]
اعتراضات در شهرهای تهران، شیراز، قم، کرج، مشهد، رشت، زنجان، تبریز، قزوین، شهرصنعتی البرز (الوند)، سمنان، چابکسر، عسلویه، بندرعباس، بجنورد، لردگان و کرمانشاه گزارش شده است.[۱۷۲][۱۷۳][۱۷۴][۱۷۵][۱۷۶][۱۷۷][۱۷۸][۱۷۹][۱۸۰][۱۸۱][۱۸۲] شماری از بازاریان و شهروندان در بازار بزرگ اهواز، تجمع اعتراضی برگزار کردند که در پی آن، بخشی از مغازههای این بازار، تعطیل شدند.[۱۲۰]
۱۸ دی
در روز پنجشنبه ۱۸ دی ۱۴۰۴، همزمان با تداوم اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ در ایران، گزارشهای گستردهای از اعتصابات سراسری و تجمعات خیابانی در شهرهای مختلف کشور منتشر شد. این اعتراضات با تعطیلی گسترده واحدهای صنفی، حضور معترضان در خیابانها و سردادن شعارهای اعتراضی همراه بود و در مناطق مختلف کشور با شدت و اشکال متفاوتی جریان داشت.[۱۸۴][۱۸۵][۱۸۶]
در روز پنجشنبه ۱۸ دی ۱۴۰۴، بر اساس منابعها خبری، دستکم شش بیمارستان در تهران مجموعاً ۲۱۷ مورد مرگ معترضان را ثبت کردهاند که بر اثر اصابت گلوله جان خود را از دست دادهاند.[۱۸۷][۱۸۸]
اعتصاب کسبه بهعنوان یکی از مهمترین اشکال اعتراض، در بسیاری از شهرها گزارش شد و در برخی مناطق، بازارها بهطور گسترده یا کامل تعطیل شدند.[۱۸۴][۱۸۵][۱۸۶] همزمان، تجمعات خیابانی با شعارهای سیاسی و اعتراضی در شماری از شهرها برگزار شد.[۱۸۹][۱۹۰][۱۹۱][۱۹۲] در برخی مناطق نیز گزارشهایی از حضور گسترده نیروهای امنیتی، فضای امنیتی، شنیده شدن صدای تیراندازی و اختلال در اینترنت ثابت و همراه منتشر شد.[۱۹۳][۱۹۴]
سازمانهای حقوق بشری از اعتصاب عمومی کامل در چندین شهر استان کردستان خبر دادند. همچنین یکی از اعضای مجلس شورای اسلامی بازداشت کودکان و نوجوانان در جریان این اعتراضات را تأیید کرد و به آن واکنش نشان داد.[۱۹۵]
اعتراضات در شهرهای تهران، کازرون،[۱۹۶] بوکان،[۱۹۶] کرند غرب، مریوان، صفاشهر،[۱۹۷] مشهد،[۱۹۷] بروجرد،[۱۹۸] نجفآباد، سرپل ذهاب، همدان،[۱۹۹] بندر دیلم، خرمآباد،[۲۰۰] لومار،[۲۰۱] سیروان، سروستان،[۲۰۲] کلاچای، لاهیجان، بروجن، کرمان، اصفهان (خیابان مشیر)،[۲۰۳] اردبیل،[۲۰۴] شهرضا،[۲۰۵] کرج،[۲۰۵] نورآباد ممسنی،[۲۰۶] کرمانشاه، برازجان،[۲۰۷] آمل،[۲۰۷] اهواز،[۱۲۰] ارومیه،[۲۰۸] پاوه،[۲۰۹] قروه،[۲۰۹] شیراز،[۲۱۰] خمینیشهر،[۲۱۰] سقز،[۲۱۱] تبریز، الوند، قزوین، بهبهان و شهرهای مختلف استان کردستان گسترش یافت.[۲۱۲][۲۱۳]
در شامگاه ۱۸ دی ماه معترضان حضور گستردهای در خیابانهای سراسر کشور در پاسخ به فراخوان شاهزاده رضا پهلوی داشتند.[۲۱۴] ویدیوی فراخوان شاهزاده رضا پهلوی در اینستاگرام، برای فریاد شعار اعتراضی از خانه و خیابان علیه جمهوری اسلامی، تا صبح پنجشنبه ۱۸ دیماه، روز اجرای فراخوان، به ۸۰ میلیون بازدید رسید.[۲۱۴] کارشناسان تجمعات این روز را بزرگترین نمایش قدرتِ مخالفان حکومت در سالهای اخیر ارزیابی کردند.[۲۱۵]
۱۹ دی
در این روز اینترنت و خطوط تلفن در ایران بهطور کامل قطع شده است.[۲۱۶][۲۱۷] همزمان شاهزاده رضا پهلوی در پیامی تازه از معترضان خواست به حضور خیابانی خود ادامه دهند.[۲۱۸] او ضمن تمجید از حضور مردم در فراخوان شب گذشته، کسانی را که در شبهای گذشته دچار تردید بودهاند، دوباره به حضور دعوت کرد.[۲۱۸] بر اساس گزارشهایی که به منابع مختلف نسبت داده شده است، در جریان اعتراضات سراسری دیماه و همزمان با محدودسازی اینترنت و رسانهها در ایران، کشتاری سازمانیافته و کمسابقه رخ داده است. بنا بر گزارشها، در ۱۹ دی علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، به شورای عالی امنیت ملی دستور داد اعتراضات «به هر وسیلهٔ لازم» سرکوب شود و نیروهای امنیتی با دستور «شلیک برای کشتن» و بدون هیچگونه ملاحظهای وارد عمل شدند؛ امری که به افزایش شدید شمار کشتهشدگان انجامید.[۲۱۹] در دو شب ۱۸ و ۱۹ دیماه دستکم ۱۲ هزار نفر کشته شدهاند و بخش قابل توجهی از جانباختگان را جوانان زیر ۳۰ سال تشکیل میدهند.[۲۲۰][۲۲۱] بر اساس گزارشهای بعدی، شمار قربانیان در این روزها دستکم ۳۳٬۰۰۰ نفر بوده[۲۲۲] و برخی منابع این رقم را تا حدود ۴۳٬۰۰۰ نفر نیز برآورد کردهاند.[۲۲۳]
خامنهای بعد از تظاهرات گسترده مردم، طی صحبتهایی عجیب ملت ایران و معترضان را افرادی مضر و اغتشاشگر نامید. او ضمن توصیف سقوط مستبدین از قبیل فرعون و نمرود و رضاخان و محمدرضا در اوج غرور، مدعی سقوط ترامپ شد.[۲۲۴][۲۲۵] حمله لفظی مجدد رهبر جمهوری اسلامی به خاندان پهلوی در شرایطی صورت میگیرد که از زمان آغاز خیزش ملی ایرانیان، شمار زیادی از شهروندان معترض خواستار بازگشت شاهزاده رضا پهلوی به کشور شدهاند.[۲۲۴] در دومین شب از فراخوان شاهزاده رضا پهلوی، میلیونها ایرانی بار دیگر در خیابانها خواستار سرنگونی جمهوری اسلامی شدند.[۲۲۶] بر اساس گزارشها، در برخی نقاط از جمله تهران و قزوین تعداد جمعیت معترض از شامگاه پنجشنبه نیز بیشتر بوده است.[۲۲۶] در شامگاه جمعه در بلوار فردوس غرب، نیروهای سرکوب به سوی جمعیت معترض تیراندازی کردند و مجروحان با آمبولانس منتقل شدند.[۲۲۶]
درگیریهایی در منطقهٔ گلستان شهر اهواز گزارش شد، بر این اساس نیروهای امنیتی برای جلوگیری از نزدیکشدن معترضان به برخی ساختمانهای دولتی اقدام به تیراندازی کردند.[۱۲۰] همچنین، گزارشهایی از برخورد نیروهای لباسشخصی با تجمعات اعتراضی در مناطق زیتون کارمندی و مرکز بازار و بازداشت تعدادی از معترضان منتشر شد. در ادامهٔ این رخدادها، نیروهای انتظامی تا محدودهٔ چهارراه بوستان در محلهٔ کوی سعدی عقبنشینی کردند. همچنین، استفاده از پهپاد برای رصد و کنترل تجمعات توسط نیروهای امنیتی در اهواز گزارش شده است.[۱۲۰]
بعد از دومین شب از فراخوان شاهزاده رضا پهلوی، وب سایت تسنیم که از معدود سایتهایی بود که در وضعیت بدون اینترنت ایران کار میکرد، برای اولین بار از معترضان به عنوان تروریست یاد کرد.[۲۲۷][۲۲۸] این وب سایت در ادامه مصاحبههایی با علی لاریجانی و ماشالله شمس الواعظین منتشر کرد که آنها نیز معترضان را تروریست و عوامل اسراییل خواندند.[۲۲۹][۲۳۰] بر اساس گزارشها، در ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۱ دستکم ۸۰۰ شهروند اصفهانی در شش بیمارستان این شهر جان باختند. همچنین گزارش شده که نیروهای امنیتی و اطلاعاتی اقدام به پاککردن اطلاعات جانباختگان و دیگر بیماران از سیستمهای بیمارستانی و ضبط پروندههای پزشکی آنها کردهاند.[۲۳۱] برخی منابع وقوع رویدادهای ۱۸ و ۱۹ دی را با توجه به سرکوب گسترده، محدودیت اینترنت و قطع ارتباطات، به عنوان سرکوب گسترده و نسلکشی دیجیتال توصیف کردهاند.[۸۶][۸۷]
۲۰ دی
شاهزاده رضا پهلوی جمعه شب ۱۹ دی در پیامی ویدیویی به مردم ایران که به دنبال تظاهرات گسترده آنان در شهرهای مختلف درپی فراخوان او انجام شد، خواستار آغاز اعتصاب سراسری و نیز حضور خیابانی مردم در ساعت شش شنبه و یکشنبه، ۲۰ و ۲۱ دی، در خیابانها شد.[۲۳۲] شاهزاده رضا پهلوی همچنین خطاب به جوانان گارد جاویدان ایران و همه نیروهای مسلح و امنیتی که به پلاتفرم همکاری ملی پیوستهاند، گفت که ماشین سرکوب را کند و مخل کنند.[۲۳۲] او در پیام خود تأکید کرد که از این به بعد «هدف، آمادگی برای تسخیر مراکز شهرها و حفظ آنهاست.»[۲۳۲]
در این شب شهرهای بزرگ یکی از بحرانیترین شبهای خود از زمان اعتراضات را گذراندند.[۲۳۳] بر اساس گزارشهای رسیده، معترضان شامگاه شنبه ۲۰ دی در نقاط مختلف ایران، از جمله تهران، مشهد، اهواز و شیراز، بهصورت گسترده در خیابانها حضور یافتند.[۲۳۳]
همزمان با تداوم تظاهرات در شهرهای ایران، روایتهای هولناکی از بیمارستانهای آن کشور منتشر شده است.[۲۳۴] منابع آگاه در دو بیمارستان رشت و تهران به بیبیسی فارسی گفتند که در مجموع «۱۱۰» جسد کشتهشدگان به این دو بیمارستان منتقل شده است.[۲۳۴] ظرفیت سردخانه بیمارستان پورسینا رشت به اتمام رسیده بود و مأموران در قبال تحویل جسد به خانوادهها ۷۰۰ میلیون تومان پول تحت عنوان «حق تیر» طلب میکردند.[۲۳۵]
در گفتوگویی با مجله تایم، یکی از نیروهای یگان ضدشورش گفت که در روزهای ابتدایی اعتراضها، سردرگمی گسترده و اختلافنظرهای داخلی در میان نیروهای امنیتی وجود داشته است و افزود که همه مأموران در واحد محل خدمت او معتقد هستند که حکومت در حال فروپاشی است.[۲۳۶]
۲۱ دی
در روز یکشنبه ۲۱ دی ۱۴۰۴، اعتراضها و واکنشهایی در چندین شهر ایران گزارش شد. در جریان مراسم خاکسپاری تعدادی از معترضانی که در روزهای گذشته کشته شده بودند، نیروهای امنیتی با گاز اشکآور و اسلحه پینتبال به خانوادهها و شرکتکنندگان حمله کردند و در این مراسم شعارهای ضدحکومتی سر داده شد.[۲۳۷] در بندرعباس، جمعیت قابل توجهی از معترضان به خیابانها آمدند و در شیراز، کسبه دست به اعتصاب زدند تا همراهی خود با خیزشهای مردمی را نشان دهند.[۲۳۷]
جدول شهرها و نوع اعتراض – ۲۱ دی ۱۴۰۴[۲۳۷]
| شهر | نوع اعتراض | اقدامات معترضان | واکنش نیروهای امنیتی/توضیحات |
|---|---|---|---|
| تهران | مراسم خاکسپاری معترضان | شعارهای ضدحکومتی | گاز اشکآور و اسلحه پینتبال علیه خانوادهها |
| بندرعباس | خیابانها | حضور جمعیت در حمایت از انقلاب ملی | تجمع مسالمتآمیز |
| شیراز | بازار و مراکز کسبوکار | اعتصاب و توقف فعالیت کسبه | همراهی با خیزشهای مردمی |
همچنین رئیسجمهور ایران، مسعود پزشکیان، در واکنش به اعتراضات دی ۱۴۰۴ اعلام کرد که مقامات به نگرانیهای معترضان گوش خواهند داد، اما افرادی که «آشوبگر» خوانده میشوند، قصد دارند «کل جامعه را نابود کنند».[۲۳۸] او ضمن تروریست خواندن معترضان مدعی شد کسانی که حضورشان از پنجشنبه هفته گذشته در شهرهای مختلف پررنگتر شده است، از آمریکا و اسرائیل «دستور» میگیرند.[۲۳۹] مسعود پزشکیان در بخش دیگری از مصاحبهٔ خود با تلویزیون حکومتی ایران ادعای «سر بریدن» توسط معترضان را مطرح کرد که اظهارنظری بیسابقه است.[۲۳۹] علاوه بر این دونالد ترامپ اعلام کرد که آمریکا «گزینههای قوی» را در واکنش به ایران بررسی میکند و در صورت اقدام تلافیجویانه، اهدافی بیسابقه را مورد حمله قرار خواهد داد.[۲۴۰]
۲۲ دی
رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، در ۲۲ دی اعلام کرد که ایران برای مذاکره دربارهٔ برنامه هستهای خود با ایالات متحده تماس گرفته است، پس از آنکه او تهدید کرده بود که در واکنش به سرکوب خشونتآمیز معترضان علیه جمهوری اسلامی اقدام نظامی انجام خواهد دهد.[۲۴۱][۲۴۲][۲۴۳] همچنین ایالات متحده در حال افزایش برنامهریزیهای احتمالی برای واکنش به سرکوب اعتراضات در ایران است. بر اساس گزارشها، رئیسجمهور دونالد ترامپ قرار است با مقامات ارشد دولت، از جمله وزیر امور خارجه، وزیر دفاع و رئیس ستاد مشترک ارتش، جلسهای برگزار کند تا گزینههای مختلف برای واکنش به این رویدادها بررسی شود.[۲۴۴][۲۴۵] گزینههای مورد بحث شامل گسترش تحریمها علیه رهبری و نهادهای امنیتی ایران، اعمال حملات سایبری علیه زیرساختهای نظامی و غیرنظامی و بررسی حملات نظامی محدود است. همچنین ارسال پایانههای اینترنت ماهوارهای برای کمک به معترضان در دور زدن قطعی اینترنت نیز در دستور کار قرار دارد.[۲۴۴][۲۴۵] این برنامهریزیها در بحبوحه تنشهای منطقهای و تهدیدهای ترامپ به واکنش در صورت کشته شدن معترضان انجام میشود، در حالی که مقامات ایرانی نیز تهدید به حمله به پایگاههای نظامی آمریکا کردهاند. با وجود این تنشها، پنتاگون تغییر موقعیت نیروها یا استقرار ناو هواپیمابر جدیدی در منطقه نداشته است.[۲۴۴][۲۴۵] در شامگاه ۲۲ دی، دونالد ترامپ در پیامهایی در شبکهٔ اجتماعی تروث سوشال اعلام کرد که هر کشوری که با جمهوری اسلامی ایران تجارت کند، از آن پس مشمول تعرفهای معادل ۲۵ درصد بر تمامی تجارت خود با ایالات متحده خواهد شد. ترامپ در این پیام نوشت که این فرمان «از همین لحظه مؤثر است» و «نهایی و قطعی» تلقی میشود، اما جزئیات قانونی یا اجرایی آن در اعلامیهای رسمی منتشر نشد.[۲۴۶]
۲۳ دی
در ۲۳ دی، فیلیپ بولوپیون، مدیر اجرایی دیدهبان حقوق بشر، خواستار برگزاری نشست اضطراری شورای امنیت سازمان ملل برای بررسی سرکوب معترضان در ایران شد. او با استناد به گزارشهای نگرانکننده از کشتار گسترده معترضان و بازداشت افراد، از شورای امنیت و شورای حقوق بشر خواست که وضعیت را فوراً بررسی کرده و پیامی قوی به رهبری جمهوری اسلامی در مورد پاسخگویی اقداماتشان ارسال کنند.[۲۴۷] همچنین در این روز، شماری از سیاستمداران جهان با انتشار اظهاراتی اعلام کردند که بهگفته آنان، جمهوری اسلامی ایران به روزهای پایانی خود نزدیک شده است.[۲۴۸][۲۴۹][۲۵۰] مقامهای سیاسی خواستار اقدام اتحادیه اروپا و ناتو علیه جمهوری اسلامی ایران شدند و اعلام کردند که آزادی مردم ایران باید بهعنوان یکی از اهداف راهبردی اروپا در نظر گرفته شود.[۲۵۱] فرانسه همچنین خواستار فراهم شدن امکان ارسال و استفاده از پایانههای ارتباطی یوتلست در ایران شد تا دسترسی شهروندان به اینترنت و ارتباطات آزاد در شرایط محدودیتهای گسترده تضمین شود.[۲۵۲]
۲۴ دی
در هجدهمین روز اعتراضات سراسری در ایران، گزارشها از تداوم قطع گستردهٔ اینترنت، بازداشتهای وسیع و تشدید فضای امنیتی در شماری از شهرها حکایت داشت. نهاد پایش اینترنت نتبلاکس اعلام کرد که قطع ارتباطات، ارزیابی مستقل از ابعاد تلفات را با دشواری مواجه کرده است. همزمان، برخی رسانههای بینالمللی از ازدحام مجروحان و جانباختگان در مراکز درمانی و محدودیتهای شدید اطلاعرسانی خبر دادند. بنا بر گزارشهایی که بهصورت غیررسمی منتشر شده، آمار قربانیان رو به افزایش توصیف شده است این ارقام از سوی منابع مستقل تأیید نشدهاند.[۲۵۳]
در داخل کشور، گزارشهایی از اعمال شرایط مشابه حکومت نظامی، استقرار نیروها و تجهیزات امنیتی، بازرسی تلفنهای همراه، یورش به منازل برخی خانوادهها و محدودیت در برگزاری مراسم خاکسپاری منتشر شد. همچنین خبرهایی دربارهٔ بازداشتهای گسترده در برخی شهرها و اقدامات قضایی از جمله توقیف اموال افراد مرتبط با اعتراضات گزارش شد.[۲۵۳]
در خارج از ایران، تجمعهای اعتراضی در شهرهای مختلف جهان برگزار شد و شماری از هنرمندان و چهرههای فرهنگی با انتشار بیانیهها و پیامها، خواستار واکنش قاطع جامعهٔ جهانی نسبت به وضعیت ایران شدند.[۲۵۳]
۲۵ دی
در نوزدهمین روز اعتراضات قطع سراسری اینترنت در ایران به حدود ۱۶۰ ساعت رسید و گزارشها از ادامهٔ بازداشتها، تیراندازی به معترضان و فشار بر خانوادههای جانباختگان حکایت داشت. همزمان اعلام شد شورای امنیت سازمان ملل متحد نشستی برای بررسی وضعیت ایران برگزار خواهد کرد.[۲۵۴]
بر اساس گزارش منابع حقوق بشری و رسانهای، در شهرهایی از جمله کرج، فولادشهر، سنندج و شهرضا بازداشتها و کشتهشدن معترضان ادامه یافت. گزارشهایی نیز از محدودیت در تحویل پیکر جانباختگان، الزام به خاکسپاری شبانه و مطالبهٔ مبالغی موسوم به «حق تیر» از خانوادهها منتشر شد. شاهدان عینی از تیراندازی نیروهای امنیتی به معترضان بیسلاح خبر دادند و انتقال پیکرها به مراکز پزشکی قانونی ادامه داشت. در همین روز، قوهٔ قضاییه جمهوری اسلامی اعلام کرد برای عرفان سلطانی، یکی از معترضان بازداشتشده، حکم اعدام صادر نشده است. مقامهای نظامی از آمادگی نیروهای مسلح برای «پاسخ قاطع» سخن گفتند و وزارت امور خارجه ایران در نامهای به دبیرکل سازمان ملل متحد با هرگونه دخالت خارجی مخالفت کرد.[۲۵۴]
بر اساس گزارشها در ۱۹ دیماه و در جریان اعتراضات شهر کرج، سه عضو یک خانواده به نامهای بیژن مصطفوی، زهرا بنیعامریان و دانیال مصطفوی در اثر تیراندازی نیروهای حکومتی کشته شدند. این افراد هنگام وقوع حادثه داخل خودروی شخصی خود بودند که به گفتهٔ منابع هدف شلیک مستقیم قرار گرفت. داود مصطفوی، عضو دیگر خانواده، نیز در خودرو حضور داشت و با وجود اصابت گلوله زنده ماند، اما جزئیاتی دربارهٔ وضعیت جسمانی او منتشر نشده است. گزارشها حاکی است پیکرهای این سه نفر که اهل شهرستان سنقر در استان کرمانشاه بودند، تحت تدابیر شدید امنیتی و در ساعات اولیهٔ بامداد در این شهر به خاک سپرده شد.[۲۵۵]
۲۶ دی
در بیستمین روز اعتراضات قطع سراسری اینترنت و تشدید فضای امنیتی در بسیاری از شهرهای ایران ادامه یافت. نهاد پایش اینترنت نتبلاکس اعلام کرد با گذشت حدود ۱۸۰ ساعت، مدت قطعی اینترنت از زمان قطع اینترنت در اعتراضات آبان ۱۳۹۸ فراتر رفته و هیچ نشانهای از بازگشت ارتباطات گزارش نشده است. همزمان، گزارشهایی دربارهٔ تلاش حکومت برای محدودسازی بیشتر اینترنت و اخلال در ارتباطات ماهوارهای منتشر شد.[۲۵۶]
بر اساس گزارش منابع رسانهای، همزمان با اعمال شرایطی مشابه حکومت نظامی، کنترل خیابانها، ایستوبازرسیها، محدودیت رفتوآمد، بازرسی تلفنهای همراه و یورش به منازل در شماری از شهرها افزایش یافت. شاهدان عینی از استفاده از سلاحهای سنگین، شلیک مستقیم به معترضان و افزایش شمار کشتهشدگان در برخی مناطق خبر دادند. همچنین گزارشهایی از ادامهٔ اعتراضات خیابانی و برگزاری مراسم خاکسپاری برخی جانباختگان همراه با شعارهای اعتراضی منتشر شد.[۲۵۶]
در عرصهٔ بینالمللی، همزمان با تداوم سرکوبها، واکنشها و فشارهای سیاسی افزایش یافت. دولتهای استرالیا و نیوزیلند با صدور هشدارهای کنسولی، از شهروندان خود خواستند ایران را ترک کنند یا از سفر به این کشور خودداری کنند. مقامهایی در سوئد و آلمان نیز سرکوب اعتراضات را محکوم کرده و خواستار افزایش فشار سیاسی و قرار گرفتن سپاه پاسداران در فهرست سازمانهای تروریستی شدند. در همین حال، تجمعهای اعتراضی در شهرهایی از جمله ملبورن و کرایستچرچ در حمایت از معترضان ایران برگزار شد.[۲۵۶]
در سطح سیاسی و امنیتی، گزارشهایی از افزایش تحرکات دیپلماتیک و نظامی منتشر شد. برخی رسانهها از تأیید استفاده جمهوری اسلامی از نیروهای شبهنظامی خارجی برای سرکوب اعتراضات خبر دادند. همچنین مقامهایی در آمریکا، اسرائیل و روسیه از رایزنیها و گفتوگوهای دیپلماتیک دربارهٔ وضعیت ایران خبر دادند. کنفرانس امنیتی مونیخ نیز اعلام کرد از دعوت نمایندگان دولتی جمهوری اسلامی برای دورهٔ پیشرو خودداری کرده است.[۲۵۶]
۲۷ دی
در بیستویکمین روز اعتراضات سراسری در ایران، قطع سراسری اینترنت همچنان ادامه داشت و دسترسی کاربران به اینترنت محدود گزارش شد. نهاد پایش اینترنت نتبلاکس اعلام کرد که قطعی اینترنت ایران وارد دهمین روز خود شده. این محدودیتها در حالی اعمال شد که حکومت ایران کنترل خیابانها، ایستوبازرسیها و بازرسی تجهیزات ارتباطی را تشدید کرده بود. در عرصهٔ بینالمللی، دولت آرژانتین با صدور فرمانی از سوی خاویر میلی، رئیسجمهوری این کشور، نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در فهرست سازمانهای تروریستی قرار داد و ۱۳ نفر مرتبط با این نهاد را تحریم کرد. همزمان، رافائل گلوکسمن، نمایندهٔ فرانسه در پارلمان اروپا، اعلام کرد کارزاری برای تروریستی اعلام کردن سپاه پاسداران بیش از ۲۵ هزار امضا جمعآوری کرده است.[۲۵۷]
علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، در واکنش به اعتراضات، آنها را «فتنه آمریکایی» خواند و بخشی از معترضان را به ارتباط با نهادهای اطلاعاتی خارجی متهم کرد. وی با تأکید بر اینکه کشور به سمت جنگ نخواهد رفت، گفت با «مجرمان داخلی و بینالمللی» برخورد خواهد شد و افزود که مشکلات اقتصادی موجود نیز باید توسط مسئولان دولتی مدیریت شود.[۲۵۷]
در ایالات متحده، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، خواستار پایان کشتار معترضان و تغییر رهبری در ایران شد. وزارت امورٍ خارجهٔ آمریکا نیز از کاربران فارسیزبان خواست اطلاعاتی دربارهٔ فعالیتهای سپاه پاسداران ارائه دهند. همچنین دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، با انتشار بیانیهای اعلام کرد «زمان آن فرا رسیده است که به دنبال رهبری جدید در ایران باشیم» و خواستار پایان کشتار معترضان شد. وزارت امور خارجه آمریکا نیز از کاربران فارسیزبان خواست اطلاعاتی دربارهٔ فعالیتهای سپاه پاسداران ارائه دهند و اعلام کرد این اطلاعات ممکن است مشمول پاداش یا جابهجایی شوند.[۲۵۷]
در داخل ایران، فرمانده انتظامی استان گیلان از بازداشت بیش از ۱۵۰۰ نفر در جریان اعتراضات خبر داد و اعلام کرد که ۵۰ نفر از بازداشتشدگان به عنوان «لیدر» اعتراضات شناسایی شدهاند. همزمان، ویدئوهایی در شبکههای اجتماعی منتشر شد که هجوم گروهی از معترضان به ساختمان صداوسیمای اصفهان و آتشزدن بخشهایی از این مرکز را نشان میدهد.[۲۵۷]
همچنین رسانهها و سازمانهای حقوق بشری گزارش دادند که دستکم ۱۶ تا ۱۸ هزار نفر کشته و بیش از ۳۳۰ هزار نفر زخمی شدهاند. قربانیان عمدتاً جوان، شامل زنان باردار و کودکان بودند و احتمال نابینا شدن هزاران نفر نیز گزارش شد. سرکوبها را نیروهای سپاه پاسداران، بسیج، نیروی قدس و نیروهای نیابتی از جمله فاطمیون، زینبیون و حشدالشعبی عراق انجام دادند. معترضان با سلاحهای جنگی و تکتیراندازها هدف قرار گرفتند و اجساد بسیاری از جانباختگان منتقل یا در ازای مبالغ تحویل داده شد. قطع اینترنت، محدودیت اطلاعرسانی و جلوگیری از رسیدگی پزشکی به مجروحان، بخشی از سرکوب گسترده و سازمانیافته گزارش شده است.[۲۵۸]
۲۸ دی
درروز یکشنبه ۲۸ دی، یستودومین روز اعتراضات، اختلالی در پخش برنامههای برخی شبکههای صدا و سیمای جمهوری اسلامی رخ داد. در پی این اختلال، برای دقایقی ویدئوهایی از اعتراضات مردمی و پیام رضا پهلوی روی آنتن شبکههای تلویزیونی ایران پخش شد. این تصاویر شامل صحنههایی از تجمعات اعتراضی، دیوارنویسیهای اعتراضی از جمله شعار «جاوید شاه» و پیام مستقیم رضا پهلوی به مردم ایران بود. صدا و سیما اختلال را «عمده» خواند و اعلام کرد برنامهها به روال عادی بازگشتهاند.[۲۵۹]
همزمان، ایرانیان مقیم کشورهای مختلف، از جمله ایالات متحده، کانادا، آلمان و اتریش، در حمایت از مردم ایران و اعتراضات در ایران تجمع و راهپیمایی برگزار کردند و شعارهایی همچون «مرگ بر خامنهای» و «جاوید شاه» سر دادند. در مونیخ، ایرانیان با روشن کردن شمع یاد جانباختگان اعتراضات را گرامی داشتند.[۲۶۰]
واکنشهای بینالمللی نیز ادامه یافت. سناتورهای آمریکایی، از جمله تد کروز و دونالد ترامپ، خواستار تغییر رهبری در ایران و پایان کشتار معترضان شدند. وزیر امور خارجه آلمان اعلام کرد زمان آن فرا رسیده است که سپاه پاسداران به عنوان سازمان تروریستی تحریم شود. برخی شخصیتها، از جمله هیلل نویر، عباس عراقچی را به دست داشتن در سرکوب اعتراضات متهم کردند و نسبت به حضور او در اجلاس داووس هشدار دادند. همچنین گزارشهایی از اعزام شبهنظامیان حزبالله لبنان و دیگر نیروهای نیابتی به ایران برای کمک به سرکوب اعتراضات منتشر شد.[۲۶۰]
۲۹ دی
در بیستوسومین روز از اعتراضات سراسری علیه جمهوری اسلامی، گزارشها حاکی از تداوم قطع گسترده اینترنت در ایران و ادامه تجمعهای اعتراضی ایرانیان در خارج از کشور بود. نتبلاکس اعلام کرد که حکومت ایران در حال تشدید محدودیتهای ارتباطی و حرکت بهسوی اجرای «اینترنت ملی» با دسترسی بسیار محدود است. همزمان، رسانهها و نهادهای حقوق بشری از موارد متعدد نقض حقوق بشر، از جمله بازداشتهای گسترده، شکنجه و آزار جنسی بازداشتشدگان، خبر دادند.[۲۶۱] روزنامه گاردین به نقل از شبکه حقوق بشر کردستان گزارش داد یک نوجوان ۱۶ ساله در زمان بازداشت در کرمانشاه مورد آزار جنسی قرار گرفته است.[۲۶۲] نگرانیها دربارهٔ صدور احکام سریع و سنگین برای معترضان نیز افزایش یافته است. در عرصه بینالمللی، مجمع جهانی اقتصاد اعلام کرد دعوت از وزیر خارجه جمهوری اسلامی برای حضور در نشست داووس لغو شده است.[۲۶۳][۲۶۱] دونالد ترامپ نیز در سهشنبه ۳۰ دی ۱۴۰۴ پیامکی از امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، را در شبکه اجتماعی تروث منتشر کرد که در آن مکرون پیشنهاد همکاری در موضوع ایران و برگزاری نشستی در پاریس با حضور اعضای جی-۷ و نمایندگانی از چند کشور دیگر را مطرح کرده بود.[۲۶۴][۲۶۵]
۱ بهمن
بنیاد شهید و امور ایثارگران در بیانیهای آمار اولیهٔ جانباختگان اعتراضات را ۳٬۱۱۷ نفر اعلام و از این تعداد ۲٬۴۲۷ را شهید قلمداد کرد.[۲۶۶] در پی انتشار این آمار، دبیر شورای عالی امنیت ملی کشور نیز مدعی شد: «۶۹۰ نفری که جزو شهدا نیستند جزو تروریستها، اغتشاشگران و کسانی هستند که به اماکن نظامی حمله کردند.»[۲۶۶] محمد مبین، مدیرکل تولیدات رسانهای دفتر رئیسجمهوری، در شامگاه جمعه ۳ بهمن ۱۴۰۴ در جلسهای در شبکه اجتماعی کلابهاوس در رابطه با آمار ادعایی بنیاد شهید در رابطه با شمار جانباختگان اعتراضات اخیر توضیح داد که بنیاد شهید با تمام خانوادههای جانباختگان اعتراضات اخیر تماس گرفته و خواستار موافقت آنها برای «شهید» اعلام کردن عزیزانشان شده است و به گفتهٔ او خانوادهٔ ۲٬۴۲۷ نفر از جانباختگان پذیرفتهاند که عزیزشان به عنوان «شهید» معرفی شوند. این در حالی است که پیشتر روایتهایی از فشار بر خانوادههای کشتههای اعتراضات اخیر مبنی بر پذیرفتن «عضویت در بسیج»، «شهادت» عزیزانشان و حتی «شکایت از قاتلان احتمالی» منتشر شده بود.[۲۶۷]
۲ بهمن
در بیستوششمین روز اعتراضات دی ۱۴۰۴ در ایران، سرکوب معترضان ادامه یافت و گزارشها حاکی از کشته شدن حدود ۸۰۰ شهروند در اصفهان طی روزهای ۱۸ و ۱۹ دی بود. همچنین تعدادی از دانشجویان و فعالان اجتماعی در شهرهای مختلف کشته یا بازداشت شدند و برخی بازداشتشدگان به مکانهای نامعلوم منتقل شدند. قطع گسترده اینترنت و محدودسازی دسترسی به سامانههای درمانی نیز ادامه داشت و گزارش شد که نیروهای امنیتی برخی پروندههای پزشکی و اطلاعات جانباختگان را حذف کردهاند ویدیوها و گزارشهای محلی حاکی از تجمعات شبانه، راهپیماییها و درگیری معترضان با نیروهای امنیتی در تهران، مشهد، گچساران و ایرانشهر بود. در سطح بینالمللی، پارلمان اروپا و سازمانهای حقوق بشری خواستار پایان سرکوب، تحریم مقامهای ایرانی و قرار دادن سپاه پاسداران در فهرست گروههای تروریستی شدند. مقامات ایالات متحده و آلمان نیز نسبت به تهدیدهای جمهوری اسلامی علیه مخالفان و ایرانیان تبعیدی هشدار دادند. فعالان فرهنگی و هنرمندان با صدور بیانیههایی نگرانی خود را دربارهٔ سرنوشت بازداشتشدگان و احتمال اجرای احکام اعدام اعلام کردند. مقامهای نظامی جمهوری اسلامی نیز تهدید کردند در صورت تعرض به ایران، پایگاههای آمریکا را هدف قرار خواهند داد. این وقایع، از جمله کشتار و بازداشتهای گسترده، به عنوان بخشی از یک الگوی سرکوب برنامهریزیشده گزارش شده و منابع مختلف بر ضرورت ثبت، مستندسازی و پیگیری بینالمللی آن تأکید کردهاند.[۲۶۸]
۳ بهمن
در بیستوهفتمین روز اعتراضات دی ۱۴۰۴، سرکوب معترضان در ایران تشدید شد و شمار کشتهشدگان و بازداشتها افزایش یافت. گزارشها حاکی از کشته شدن چندین دانشجو، شهروند و ورزشکار در شهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان، کرج، انزلی و ساری بود. برخی منابع اعلام کردند که کودکان نیز در جریان سرکوب جان خود را از دست دادهاند. در این دوره، جمهوری اسلامی اقدام به قطع گسترده اینترنت و مهندسی ترافیک شبکه کرد و محدودیتهای شدیدی برای دسترسی به اطلاعات و گزارشدهی رسانهای اعمال شد. شورای عالی امنیت ملی ایران همچنین به رسانهها دستور داد که از انتشار اخبار کشتهشدگان خودداری کرده و تنها به آمار رسمی حکومت ارجاع دهند. در سطح بینالمللی، فشارها بر جمهوری اسلامی افزایش یافت. کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد و پارلمان اروپا اقدامات سرکوبگرانه را محکوم کردند و برخی کشورها خواستار تحریم مقامهای ایرانی و قرار دادن سپاه پاسداران در فهرست گروههای تروریستی شدند. همزمان، ایرانیان خارج از کشور در شهرهایی مانند لندن، پاریس، برلین، بروکسل، سیدنی و کانادا تجمعهایی برگزار کردند و ضمن حمایت از معترضان، خواستار اقدام بینالمللی برای حمایت از مردم ایران و پاسخگو کردن مقامهای جمهوری اسلامی شدند. فعالان صنفی و فرهنگیان نیز با کمپینهایی مانند #نیمکتهای_خالی به یاد کودکان کشتهشده اعتراض کردند و خواستار پایان خشونت و آزادی بازداشتشدگان شدند. این وقایع، از جمله قتلعام گسترده معترضان و کودکان، به عنوان جنایتی فراگیر و برنامهریزیشده توصیف شده و منابع مختلف بر ضرورت ثبت، مستندسازی دقیق و پیگیری بینالمللی تأکید کردهاند.[۲۶۹]
۴ بهمن
در بیستوهشتمین روز اعتراضات سراسری در ایران، اعتراضات هنوز در سرتاسر ایران ادامه دارد. مردم هر شب به خیابانها میآیند و شعار سر میدهند. ایرانیان خارج از کشور نیز در حمایت از اعتراضات دست به برگزاری تجمعها و راهپیمایی در نقاط مختلف جهان زدند. گروهی از ایرانیان در روز شنبه چهارم بهمن در شهر بریزبن استرالیا گرد هم آمدند و به گفته پلیس، بیش از چهار هزار نفر در این تجمع حضور داشتند. همچنین تجمعها و اعتراضاتی در برلین و دوسلدورف آلمان گزارش شد. در ایران، مراسم خاکسپاری کشتهشدگان اعتراضات ادامه یافت. ویدیوها و گزارشها از برگزاری مراسم خاکسپاری عابدین خزایی در شهریار خبر دادند. خزایی، معترضی ۵۱ ساله و دارای مدرک کارشناسی ارشد رشته بیولوژی و پدر دو فرزند، در ۱۸ دی در محدوده فلکه سوم فردیس بر اثر تیراندازی کشته شد. در این مراسم شعارهایی برای یادبود او سر داده شد.[۲۷۰]
رضا پهلوی در مصاحبه با شبکههای بینالمللی اعتراضات اخیر را «انقلابی واقعی» خواند و مدعی شد جمهوری اسلامی علیه مردم ایران وارد جنگ شده است. او اظهار داشت شماری از نیروهای نظامی از سرکوب معترضان امتناع کردهاند و برخی مأموران نیروی انتظامی که سرکوب نکرده بودند، کشته شدهاند. رضا پهلوی همچنین اعلام کرد آمادگی دارد در هدایت روند گذار به دموکراسی سکولار در ایران نقش ایفا کند و تأکید کرد این گذار با کنار رفتن جمهوری اسلامی آغاز میشود و هدف آن برگزاری انتخابات آزاد است. او افزود میلیونها نفر در سراسر ایران از او حمایت کرده و نامش را فریاد زدهاند و روی دیوارها نوشتهاند.[۲۷۱]
۵ بهمن
در ۵ بهمن انتشار شد که در جریان قتلعام معترضان در ایران طی اعتراضات دی ۱۴۰۴، برخی گزارشها از کشته شدن کودکان و نوجوانان خبر دادهاند. به گزارش ایراناینترنشنال، اطلاعاتی دربارهٔ تأثیر سرکوب گسترده و خشونتهای حکومتی بر افراد کمسن منتشر شده است.[۲۷۲] در جریان اعتراضات دی ۱۴۰۴ در ایران، ایرانیان خارج از کشور در شهرهایی مانند بروکسل، سیدنی و توکیو تجمعاتی برگزار کردند و ضمن اعلام همبستگی با معترضان، خواستار اقدام بینالمللی برای حمایت از مردم ایران و پاسخگو کردن مقامهای جمهوری اسلامی شدند. برخی مقامات و شخصیتهای خارجی نیز از حقوق و آزادیهای مردم ایران حمایت کردند. در همین زمان، گزارشها از ادامه قطع گسترده اینترنت در ایران و محدودیت دسترسی به اطلاعات حکایت داشت. ایراناینترنشنال اعلام کرد که بیش از ۳۶ هزار نفر در جریان سرکوب اعتراضات کشته شدهاند و این خشونتها شامل اعدامهای بدون محاکمه، شلیک تیر خلاص به مجروحان و مداخله نیروهای امنیتی در مراکز درمانی بوده است. در میان کشتهشدگان، بیش از ۴۰ ورزشکار نیز حضور دارند. این وقایع، از جمله قتلعام گسترده معترضان در ایران، به عنوان یک جنایت فراگیر و برنامهریزیشده توصیف شده و منابع مختلف بر ضرورت ثبت، مستندسازی دقیق، پیگیری حقوقی و پاسخگو کردن مقامهای مسئول در سطح بینالمللی تأکید کردهاند.[۲۷۳]
۶ بهمن
در سیامین روز اعتراضات سراسری در ایران، شماری از مقامات اروپایی بر ضرورت قرار گرفتن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در فهرست سازمانهای تروریستی اتحادیه اروپا تأکید کردند. آنتونیو تایانی، وزیر امور خارجه ایتالیا، با اشاره به تلفات غیرنظامیان، خواستار پاسخی قاطع شد و اعلام کرد این موضوع را در نشست وزیران خارجه اتحادیه اروپا مطرح خواهد کرد. همزمان، مای ساتو، گزارشگر ویژه سازمان ملل، از بازداشت معترضان زخمی در بیمارستانها و درخواست مبالغی از خانوادهها برای تحویل پیکر کشتهشدگان خبر داد. همچنین دفتر رضا پهلوی اعلام کرد گروهی از فعالان و متخصصان با انتشار نامهای، خواستار شناسایی او بهعنوان نماینده و رهبر وحدتبخش اپوزیسیون دموکراتیک ایران شدهاند.[۲۷۴]
۷ بهمن
در سیویکمین روز اعتراضات سراسری در ایران، گزارشهای متعددی از ادامه سرکوب معترضان، فشار بر نهادهای داخلی و واکنشهای بینالمللی منتشر شد. روزنامهٔ گاردین با استناد به منابع محلی از انباشت اجساد در سردخانهها و قبرستانها و فشار برای دفن سریع و دستهجمعی پیکرها بهمنظور پنهانسازی شمار کشتهشدگان خبر داد. همزمان، وزارت کشور آلمان اعلام کرد ایرانیان منتقد حکومت در این کشور با تهدیدهای امنیتی مواجهاند و این موضوع بهطور جدی رصد میشود. وزارت خارجهٔ آمریکا نیز ادامه قطع و محدودسازی اینترنت در ایران را محکوم کرد. در عرصهٔ اقتصادی، قیمت دلار در بازار آزاد ایران از ۱۵۰ هزار تومان و بهای سکه به رکوردهای جدیدی رسید. در سطح دیپلماتیک، جمهوری اسلامی سفیر ایتالیا را در واکنش به حمایت این کشور از قرار گرفتن سپاه پاسداران در فهرست سازمانهای تروریستی اتحادیه اروپا احضار کرد.[۲۷۵][۲۷۶]
۸ بهمن
خبرگزاری رویترز گزارش داد که در شامگاه چهارشنبه ۸ دی، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، در حال بررسی گزینههایی علیه ایران بوده است که شامل حملات هدفمند علیه رهبران و فرماندهان نیروهای امنیتی میشد. به گفته چند منبع آگاه، هدف از بررسی این گزینهها تشویق معترضان ایرانی به ازسرگیری اعتراضات و تضعیف ساختارهای سرکوب عنوان شده است. بر اساس این گزارش، پس از سرکوب اعتراضات در ایران، ترامپ به دنبال ایجاد شرایطی برای آنچه «تغییر رژیم» توصیف شده بود، بوده و به همین منظور گزینههایی برای هدف قرار دادن نهادها و افرادی که واشینگتن آنان را مسئول خشونتها میدانست، مورد بررسی قرار گرفت. به گفته منابع آمریکایی، این اقدامات با هدف افزایش اعتماد معترضان به امکان تصرف مراکز دولتی و امنیتی مطرح شده بود.[۲۷۷]
رویترز همچنین به نقل از یک منبع آمریکایی گزارش داد که در میان گزینههای مورد بحث، سناریویی برای حملهای گستردهتر با پیامدهای بلندمدت نیز وجود داشته است که احتمالاً برنامه موشکهای بالستیک یا برنامه هستهای ایران را هدف قرار میداد. با این حال، یک منبع دیگر تأکید کرده است که ترامپ در آن زمان هنوز تصمیم نهایی دربارهٔ مسیر اقدام، از جمله استفاده از گزینه نظامی، اتخاذ نکرده بود.[۲۷۷]
۹ بهمن
در پی اعتراضات دی ۱۴۰۴، میرحسین موسوی در بیانیهای سرکوب اعتراضات مردمی را «هولناک و سیاه» توصیف کرد و نسبت به کشتهشدن معترضان انتقاد نمود. موسوی که بیش از ۱۵ سال در حصر خانگی بهسر میبرد، با اشاره به تداوم اعتراضها اظهار داشت که به باور او، بخش قابل توجهی از جامعه ایران دیگر به ساختار کنونی حکومت اعتماد ندارد و خواست خود برای تغییر نظام سیاسی را بهصورت آشکار بیان کرده است. وی هشدار داد که سرکوبهای گسترده سالهای اخیر میتواند پیامدهایی ماندگار داشته و مسیر آینده کشور را تحت تأثیر قرار دهد.[۲۷۸][۲۷۹][۲۸۰]
او همچنین با اشاره به رویدادهای پس از انتخابات ریاستجمهوری ۱۳۸۸، برخورد حکومت با معترضان و منتقدان را عاملی در تضعیف مشروعیت داخلی و افزایش خطر مداخله خارجی دانست و تأکید کرد که ادامه این روند به زیان منافع ملی خواهد بود. موسوی در بخش دیگری از بیانیه از نیروهای مسلح خواست از بهکارگیری خشونت علیه مردم خودداری کرده و زمینه انتقال مسالمتآمیز قدرت را فراهم کنند. وی تصریح کرد که به باور او، جامعه ایران راهی جز ادامه اعتراضات مدنی تا دستیابی به نتیجه ندارد. موسوی در پایان، برگزاری همهپرسی برای تغییر قانون اساسی را بهعنوان راهکار پیشنهادی خود مطرح کرد و اعلام نمود که این همهپرسی باید با مشارکت طیفهای مختلف سیاسی و اجتماعی و بر پایه سه اصل «عدم مداخله خارجی»، «نفی استبداد داخلی» و «گذار دموکراتیک مسالمتآمیز» برگزار شود.[۲۷۸][۲۷۹][۲۸۰]
۲۸ بهمن
روز چهلم کشته شدگان ۱۸–۱۹ دی ۱۴۰۴
مراسم چهلم کشتهشدگان اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی در روزهای ۲۷ تا ۲۹ بهمن در چندین شهر ایران برگزار شد و در برخی شهرها، گزارشهایی از حضور نیروهای امنیتی و محدودیتهای اینترنتی منتشر شد. در آبدانان، استان ایلام برخی از شهروندان در شامگاه ۲۷ بهمن تجمعی برگزار کردند و شعارهایی علیه حکومت سر دادند. نیروهای امنیتی در ۲۸ بهمن در مراسم چهلم علیرضا صیدی در آبدانان با ایجاد فضای شدید امنیتی، عزاداران را محاصره کرده و به سوی آنها تیراندازی کردند. بر اساس گزارشهای دریافتی، شماری از شهروندان کشته یا زخمی شدهاند و همزمان اینترنت در بخشهایی از شهر قطع یا مختل شده است.[۲۸۱][۲۸۲]
مراسمهای چهلم جانباختگان در مشهد همچنین با برخورد خشونتآمیز نیروهای حکومتی مواجه شد. گزارشها همچنین از درگیری نیروهای امنیتی با حاضران، زخمی شدن دستکم دو نفر، شنیده شدن صدای تیراندازی، بازداشت برخی شهروندان و اختلال شدید اینترنت در برخی مناطق مشهد حکایت دارد.[۲۸۳] در زنجان مراسم چهلم محمدمهدی گنجدانش، دانشآموز ۱۷ ساله، برگزار شد و شرکتکنندگان او را تشویق کردند. در بجنورد، خراسان شمالی خانواده ملیحه فیروزه بر سر مزار او حاضر شدند. در اراک، استان مرکزی مراسم چهلم اسماعیل گنجگلی برگزار شد. پیش از آن گزارشهایی از محدودیتهای امنیتی و تغییر زمان یا مکان مراسم منتشر شد.[۲۸۴]
در کرمانشاه خانواده عرفان جامهشورانی بر سر مزار او حاضر شدند. در نورآباد ممسنی، استان فارس مراسم چهلم عبدالسادات شمسالدینی، مهرشاد قائدی، رضا اسدی و عمویش مجید اسدی، محمد احمدی، شاهرخ زارع، بهنام ایزدی، آرمان گرجیان، کامیاب احمدی، سعید زارع، پریسا لشکری و پویا نوروزی با حضور خانواده، دوستان و همشهریان برگزار شد. در بهارستان و شاهینشهر، اصفهان مراسم چهلم محمدرضا قربانی و فرهاد پورکاوه با حضور خانوادهها و نزدیکان برگزار شد و سوگواری و رقص سوگ انجام شد. در بندر انزلی، استان گیلان مراسم چهلم میلاد میانهخواه منفردی با حضور خانواده و نزدیکان، لباس سفید و رقص سوگ برگزار شد. در تهران مراسمهای چهلم مهدی سپهران، سمیه یوسفی، آریا هنرمند و میلاد نعمتی برگزار شد و شامل توزیع غذا، پخش موسیقی، آزادی کبوتر و ادای احترام بر مزار بود. در برازجان، استان بوشهر مراسم چهلم اسماعیل خروشا در آرامستان شهر برگزار شد و شرکتکنندگان بر سر مزار او حاضر شدند. این مراسمها بهعنوان یادبود جانباختگان اعتراضات ایران برگزار میشوند و شرکتکنندگان در آنها به گرامیداشت خاطره جانباختگان و نشان دادن اعتراض خود به محدودیتها و سرکوبها میپردازند.[۲۸۴]
همزمان با روز چهلم کشته شدگان اعتراضات، گزارشها حاکی از برگزاری مراسم یادبود در مدارس و شهرهای مختلف ایران است. در کرج، دانشآموزان یک مدرسه دخترانه قاب عکسی از پرچم شیر و خورشید را در کلاس نصب کردند و گروهی از دختران دانشآموز اصفهانی نیز ترانه «نام جاوید وطن» را همخوانی کردند.[۲۸۵] در شهر آبدانان، استان ایلام، همزمان با چهلم جاویدنامان، تجمع خیابانی برگزار شد و شرکتکنندگان شعارهایی مانند «مرگ بر خامنهای، لعنت بر خمینی» و «مرگ بر دیکتاتور» سر دادند. گزارشها و ویدیوهای رسیده نشان میدهند جو امنیتی در این شهر بسیار شدید بوده است.[۲۸۶][۲۸۷] علاوه بر این، ویدیوهایی از برخی مدارس ایران حاکی از آن است که دانشآموزان تصاویر خمینی را لگد کرده و مراسم یادبود برای کشتهشدگان را همراه با سرودهای اعتراضی و شعارهای همخوان برگزار کردند.[۲۸۸] در قم با به هوا فرستادن بادکنکهای مشکی یاد کشته شدگان اعتراضات را در چهلمین روز کشته شدن آنان گرامی داشتند.[۲۸۹]
۲۹ بهمن
در پنجاهوسومین روز اعتراضات سراسری ایران با برگزاری مراسم چهلم شماری از جانباختگان در شهرهایی چون کرج، رامهرمز، تهران، نجفآباد و مشهد همراه بود. همزمان، در پی فراخوان شورای هماهنگی تشکلهای صنفی فرهنگیان ایران برای اعتصاب برای جانباختگان، گزارشهایی از عدم حضور گسترده دانشآموزان در مدارس چند استان و تعطیلی عملی برخی مدارس منتشر شد. در مقابل، اخباری دربارهٔ افزایش فشارهای انضباطی بر دانشآموزان غایب در شهرهایی مانند فردیس و پردیس منتشر شد. همچنین نگرانیهایی دربارهٔ وضعیت نوجوانان بازداشتشده و نگهداری برخی از آنان در زندانهایی از جمله زندان تهران بزرگ و زندان وکیلآباد مطرح گردید.
۳۰ بهمن
در این روز مراسم چهلم برخی کشته شدگان در شهرهای مختلف ایران برگزار شد، در مراسم چهلم جانباختگان دیماه در رامهرمز و نورآباد ممسنی جمعیت انبوهی شرکت کردند و شعارهایی چون این آخرین نبرده، پهلوی برمیگرده و «مرگ بر سه فاسد ملا چپی مجاهد» را سر دادند.[۲۹۰]
۲ اسفند
در ۲ اسفند مراسم چهلم افسانه مهدینژاد، افشین میارکیانی، مسعود ذاتپرور، شبنم فردوسی و ایرج کیانی، کشتهشدگان اعتراضات دی ۱۴۰۴ ایران، برگزار شد. این مراسمها با حضور مردم و اجرای آیینهای یادبود، از جمله آزادسازی کبوتر و اجرای موسیقی محلی، برگزار گردید. افسانه مهدینژاد، شهروند گیلانی و مادر یک فرزند ۹ ساله، در ۱۸ دی ۱۴۰۴ در جریان اعتراضات کشته شد و فرزند او، ایلیا، در ویدیویی که منتشر شد، بر مزار مادرش حاضر شد. در جریان این اعتراضات چندین شهروند و ورزشکار دیگر نیز کشته یا مجروح شدند. مراسم چهلم هر یک از این افراد با حضور مردم و اجرای آیینهای مختلف برگزار شد. همچنین در آبدانان، جمعی از مردم مقابل خانه یعقوب محمدی، معلم بازداشتی، تجمع کردند و منابع محلی اعلام کردند که او به زندان مرکزی ایلام منتقل شده است.[۲۹۱][۲۹۲] همچنین دانشجویان دانشگاه امیرکبیر در تهران برای یادبود و گرامیداشتکشته شدگان اعتراضات تجمع کردند و شعار «این گل پرپر شده، هدیه به میهن شده» سر دادند. گزارشی داده شد که دستکم ۱۹ شهروند در باغملک پس از شرکت در مراسم چهلم جانباختگان اعتراضات دیماه بازداشت شده و به زندان سپیدار اهواز منتقل شدند.[۲۹۳][۲۹۴]
۳ اسفند
در پی موج تازهای از اعتراضات و همزمان با چهلم شماری از کشتهشدگان اعتراضات دی، روز یکشنبه سوم اسفند گزارشها و ویدیوهایی از برگزاری تجمعهای اعتراضی در چند دانشگاه ایران منتشر شد.[۲۹۵][۲۹۶][۲۹۷][۲۹۸] دانشگاههای تهران، صنعتی شریف، امیرکبیر، شهید بهشتی، خواجه نصیر، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه سجاد از جمله مراکز اصلی این تجمعها بودند. بر اساس این گزارشها، در دانشگاه صنعتی شریف، دانشجویان در روزهای برگزاری تجمعهای اعتراضی در محوطه دانشگاه تجمع کردند و شعارهایی با مضامین سیاسی و انتقادی سر دادند. از جمله این شعارها میتوان به «جاوید شاه»، «باشرف» و «آریامهر اسمشه، شریف دیگه بسشه» اشاره کرد. در برخی ویدیوها، دانشجویان پرچم شیر و خورشید را نیز برافراشتهاند و برخی شعارها به نام پیشین دانشگاه «آریامهر» اشاره داشت.[۲۹۹][۳۰۰] در دانشگاه صنعتی امیرکبیر نیز تجمعی برگزار شد که در آن شعار «این آخرین نبرده، پهلوی برمیگرده» شنیده میشد.[۳۰۱][۲۹۸] در دانشگاه تهران نیز دانشجویان در حضور نیروهای بسیج تجمع کرده و شعارهایی علیه رهبر جمهوری اسلامی سر دادند. در دانشگاه سجاد، دانشجویان شعار «قسم به خون یاران، ایستادهایم تا پایان» را مطرح کردند.[۲۹۷][۲۹۸]
در دانشگاه فردوسی مشهد، بنا بر ویدیوهای منتشرشده، میان دانشجویان معترض و دانشجویان بسیجی یا افراد طرفدار حکومت درگیریهایی رخ داد. همچنین در دانشگاه علوم پزشکی مشهد و برخی دیگر از مراکز آموزشی این شهر، تجمعهایی همراه با برگزاری مراسم یادبود برای کشتهشدگان اعتراضات پیشین گزارش شد.[۲۹۸][۲۹۶] در برخی موارد، درگیریهایی میان دانشجویان معترض و نیروهای بسیج دانشجویی یا افراد نزدیک به حاکمیت گزارش شده و اخباری دربارهٔ زخمی یا بازداشت شدن شماری از افراد منتشر شده است، هرچند آمار رسمی و مستقلی در اینباره ارائه نشده است. گزارشهایی نیز از استفاده از اسپری فلفل و برخوردهای فیزیکی برای متفرق کردن تجمعها منتشر شده است. رسانههای نزدیک به حکومت این تجمعها را محدود توصیف کرده و برخی شرکتکنندگان را «اغتشاشگر» معرفی کردهاند. تا زمان انتشار این گزارشها، منابع رسمی داخلی جزئیات مستقلی دربارهٔ شمار شرکتکنندگان یا بازداشتشدگان ارائه نکرده بودند.[۲۹۵][۲۹۶][۲۹۷][۲۹۸]
همچنین ویدیوهای منتشرشده نشان میدهد که در روز چهلم کشتهشدگان اعتراضات دی، دانشآموزان در برخی مدارس ایران اقداماتی نمادین انجام دادهاند. در استان هرمزگان، دانشآموزان تصاویر خمینی را آتش زدهاند و در مدارس دیگر، دختران دانشآموز ترانه «ایران جوان» را همخوانی کردهاند.[۳۰۲][۳۰۳]
۴ اسفند
پس از برگزاری دو روز تجمع اعتراضی در دانشگاه صنعتی شریف، روابط عمومی این دانشگاه اعلام کرد که برخی دانشجویان «ممنوعالورود» شدهاند. همچنین انجمن صنفی دانشجویان این دانشگاه گزارش داد که از شمارهای ناشناس با خانواده برخی دانشجویان تماس گرفته شده است.[۳۰۴]
همچنین بر اساس گزارش و ویدیوهای منتشرشده، روز دوشنبه چهارم اسفند، گروهی از دانشجویان دانشگاههای تهران از جمله دانشگاه تهران، دانشگاه الزهرا و دانشگاه علم و فرهنگ تجمعهایی در حمایت از «انقلاب ملی» برگزار کردند. در این تجمعها، دانشجویان شعارهایی با مضامین سیاسی و انتقادی علیه حکومت، از جمله «شاه میاد به خونه، ضحاک سرنگونه»، «این آخرین نبرده، پهلوی برمیگرده»، «ما ملت کبیریم، ایران رو پس میگیریم»، «مرگ بر حکومت بچهکش» و «مرگ بر دیکتاتور» سر دادند.[۳۰۵][۳۰۶][۳۰۷][۳۰۸] گروهی از دانشجویان دانشگاه الزهرا در تهران تجمع کردند و شعاری در اعتراض به نام فعلی دانشگاه سر دادند: «الزهرا بسشه، فرح دیگه اسمشه». این شعار اشاره به نام اولیه دانشگاه دارد که در زمان تأسیس در سال ۱۳۴۳ به نام فرح پهلوی نامگذاری شده بود.[۳۰۹] همچنین شماری از دانشجویان اقدام به لگدمال کردن پرچم جمهوری اسلامی ایران و پرتاب آن به سمت گروهی از دانشجویان بسیجی کردند.[۳۱۰] گروهی از دانشجویان دانشگاه تربیت مدرس در تهران نیز تجمع کردند و شعار «تا آخوند کفن نشود، این وطن وطن نشود» سر دادند.[۳۱۱] در دانشگاه شریف دانشجویان همچنین عروسک یک موش را با حالتی شبیه به اعدام از درخت آویزان کردند که تلاش بسیجیها برای پایین کشیدن آن عروسک در فضای مجازی سوژه شد.[۳۱۲]
بر اساس گزارشها در جریان مراسم چهلم متین مشتاقی معترضی که در اعتراضا در اراک کشته شد، مأموران به سوی حاضران تیراندازی کردهاند. تا زمان انتشار این گزارش، جزئیات بیشتری دربارهٔ ابعاد حادثه و شمار احتمالی مجروحان یا بازداشتشدگان منتشر نشده و مقامهای رسمی نیز واکنشی علنی به این ادعا نشان ندادهاند.[۳۱۳] رسانههای ایران گزارش دادند که پیامکی با مبدأ نامشخص برای شماری از شهروندان ارسال شده که در آن آمده است: «رئیسجمهوری آمریکا مرد عمل است، منتظر بمانید.» پیشتر نیز برخی شهروندان از دریافت پیامکهایی با محتوای مشابه خبر داده بودند.[۳۱۴]
کانون صنفی معلمان اسلامشهر نیز در بیانیهای با اعلام حمایت از تجمعات اعتراضی دانشجویان در دانشگاههای سراسر ایران، تأکید کرد که «سرکوب دانشجویان نتیجهای جز نفرتآفرینی، انحطاط و تفرقهافکنی نخواهد داشت.» در این بیانیه، دانشجویان «جوانان آگاه و آزاده» توصیف شدهاند که بهگفته این تشکل، در مقاطع مختلف تاریخی در برابر استبداد ایستادگی کردهاند. همچنین دانشجویان «فرزندان ملت» خوانده شدهاند که خواستار شفافیت، پاسخگویی و تحقق ارزشهای انسانی هستند. کانون صنفی معلمان اسلامشهر در ادامه با اشاره به نظام آموزشی رسمی در جمهوری اسلامی، تصریح کرد دانشجویان امروز دانشآموختگان همان مدارسی هستند که حکومت کوشیده آنها را به پایگاه ایدئولوژیک خود بدل کند. این تشکل صنفی تأکید کرده است که دانشجویان را نمیتوان «مواجببگیر» یا «دشمن ملت» دانست، بلکه آنان مطالبات خود را از مسیر اعتراضات مدنی پیگیری میکنند. در پایان این بیانیه آمده است که حاکمیت ناگزیر از به رسمیت شناختن اعتراضات دانشجویان و پاسخگویی به مطالبات آنان است.[۳۱۵]
۵ اسفند
در پنجم اسفند، شماری از دانشگاههای ایران شاهد برگزاری تجمعهای اعتراضی دانشجویان بودند. این تجمعها در دانشگاههایی از جمله دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه علم و صنعت ایران، دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی، دانشگاه صنعتی اصفهان، دانشگاه تهران، دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه الزهرا، دانشگاه سوره، دانشگاه علم و فرهنگ، دانشگاه سجاد و برخی مراکز آموزش عالی دیگر گزارش شد.[۳۱۶]
بر اساس ویدیوها و گزارشهای منتشرشده در رسانهها، دانشجویان در این تجمعها شعارهایی در انتقاد از ساختار سیاسی جمهوری اسلامی، در حمایت از برخی چهرههای پیش از انقلاب ۱۳۵۷ و نیز در حمایت از دانشجویان بازداشتشده سر دادند. در برخی دانشگاهها، موضوع بازگشت به نامهای پیش از انقلاب نیز در شعارها مطرح شد.[۳۱۶][۳۱۶][۳۱۶]
گزارشها حاکی است در تعدادی از دانشگاهها، از جمله خواجه نصیر، علم و فرهنگ، علم و صنعت و شهید بهشتی، میان دانشجویان و نیروهای حراست و بسیج درگیریهایی رخ داده است. به گفته منابع رسانهای، در برخی موارد از ابزارهایی مانند اسپری فلفل و گاز اشکآور و سلاح برای متفرق کردن تجمعها استفاده شده و در دانشگاه هنر و معماری پارس نیز خبر بازداشت چند دانشجو منتشر شده است.[۳۱۶]
همچنین گزارشهایی دربارهٔ محاصره یا کنترل ورودی و خروجی برخی پردیسها، از جمله در دانشگاه صنعتی خواجه نصیر، منتشر شد. در دانشگاه صنعتی شریف نیز منابعی از برخورد حراست با دانشجویان پس از بروز برخی نمادها و شعارها خبر دادند.[۳۱۶]
۶ اسفند
در ششم اسفند ۱۴۰۴، گزارشهایی از تجمعها و کنشهای اعتراضی در برخی مراکز آموزشی ایران منتشر شد. در یک مدرسه دخترانه در شیراز دانشآموزان سرود «وطن ای هستی من» را همخوانی کردند. همزمان در دانشگاه هنر تهران، دانشگاه هنر و معماری پارس و دانشکده کاربردی دانشگاه هنر ایران تجمعهایی برگزار شد که در آنها شعارهایی از جمله «زن، زندگی، آزادی» و «جاوید شاه» سر داده شد. در دانشگاه خوارزمی و دانشگاه فردوسی مشهد نیز تجمعهایی برگزار و در مشهد بنا بر گزارشها این تجمع پراکنده شد. در واکنش، حسین سیمایی صراف وضعیت دانشگاهها را غیر بحرانی توصیف کرد و نسبت به تداوم ناآرامیها هشدار داد.[۳۱۷][۳۱۸][۳۱۹][۳۲۰][۳۲۱][۳۲۲]
۷ اسفند
در هفتم اسفند، تجمعهای اعتراضی در مراسمهای چهلم کشتهشدگان خیزش دیماه صورت گرفت و مردم علیه حکومت و در حمایت از رضا پهلوی شعار دادند.[۳۲۳][۳۲۴][۳۲۵][۳۲۶] در شهر نورآباد ممسنی این تجمع با برافراشتن نمادهای ملی از جمله پرچم شیر و خورشید و شعارهای تند علیه جمهوری اسلامی و در حمایت از پهلوی بود که رضا پهلوی از آن استقبال کرد و آن را «جلوهای آشکار از ادامه مبارزه» خواند.[۳۲۷]
گسترهٔ جغرافیایی
اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ در ایران نخست از تهران آغاز شد و در چند روز به بیش از ۳۰ شهر و دهها نقطهٔ گوناگون کشور گسترش یافت و به یکی از بزرگترین موجهای اعتراض سراسری در سالهای اخیر تبدیل شد. سرچشمه نخستین اعتراضات واکنش بخشی از کسبه، بازاریان و فعالان اقتصادی به کاهش بسیار زیاد ارزش ریال، افزایش نرخ ارز و افزایش تورم گزارش شد، اما در ادامه دامنهٔ مشارکت اجتماعی گسترش یافت و گروههایی از دانشجویان، کارگران، شهروندان عادی، اقشار اجتماعی متعدد و صنوف گوناگون نیز در شهرهای گوناگون دربرابر وضعیت اقتصادی، معیشتی و تا اندازهای سیاسی در خیابانها حضور یافتند.[۳۲۸]
استانها و شهرهای مرکزی
در تهران، پایتخت کشور، تجمعات با اعتصاب گستردهٔ کسبه در بازار بزرگ و مراکز تجاری آغاز شد و به بخشهای مرکزی شهر از جمله خیابان جمهوری، خیابان لالهزار، میدان امام خمینی، بازار شوش و مولوی گسترش یافت، در حالی که نیروهای امنیتی و انتظامی در بسیاری از مناطق حضور یافتند.[۳۲۹]
اعتراضات شتابان به شهرهای مهم دیگر منتقل شد. در اصفهان، شیراز، مشهد، قم و یزد نیز تعطیلی بازارها و تجمعهای مردمی دربرابر مشکلات اقتصادی گزارش شده است.[۳۳۰][۳۳۱][۱۳۲]
گسترش به شهرهای غرب، جنوب و مرکز کشور
گزارشها نشان میدهد اعتراضات به شهرهای غربی و جنوبی ایران نیز سرایت کرده است؛ از جمله کرمانشاه، همدان، زنجان، ایذه، دهگلان، قروه، فولادشهر، قشم (درگهان)، ملارد، کرج، نهاوند، اسدآباد،کامیاران، رامهرمز و کوهدشت که در آنها تجمعها، اعتصاب بازارها و حضور معترضان با شعارهای اقتصادی و اجتماعی ادامه یافتند.[۳۳۲] در چند مورد نیز برخورد بین معترضان و نیروهای امنیتی گزارش شد؛ در لرستان و ایذه نیز خشونت و تلفات گزارش شده است.[۳۳۳][۳۳۴]
دانشگاهها و گروههای اجتماعی
افزونبر بازارها و خیابانها، دانشجویان دانشگاهها در چندین شهر شرکت کردند و اعتراضات دانشجویی را شکل دادند. تجمعات دانشجویی در دانشگاههای تهران، اصفهان، یزد و زنجان گزارش شده است، و رسانههای بینالمللی از حضور دانشجویان در دانشگاههای مختلف با توقف کلاسها و شعارهای اقتصادی و اجتماعی خبر دادهاند.[۳۳۵]
پوشش رسانهای گسترده جهانی
رسانههای معتبر جهانی از جمله خبرگزاریهای جهانی نیز گزارشهایی دربارهٔ گسترش اعتراضات در سراسر ایران منتشر کردند و تأکید کردند که اعتراضات بهشمار زیادی از شهرها گسترش یافته و در برخی مناطق به روزهای پایانی سال ۲۰۲۵ و آغاز ۲۰۲۶ نیز ادامه یافته است، که نشاندهندهٔ ژرف نارضایتی عمومی است.[۳۳۶]
به این ترتیب، اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ در ایران یک موج ملی و فراگیر بود که در بیشتر نقاط کشور از مرکز تا جنوب، غرب و شمال حضور داشت و مشارکتکنندگان با ترکیبی از خواستههای اقتصادی، معیشتی و اجتماعی در خیابانها حضور یافتند.[۳۳۷]
