مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۱ با قطعنامه ۷۶/۵۵، بیستم ژوئن هر سال را روز جهانی پناهندگان اعلام کرد. سازمان ملل با این اقدام میخواست در وهله نخست پنجاهمین سالگرد امضای توافقنامه موسوم به "کنوانسیون ژنو" را گرامی دارد که سندی راهنما برای فعالیت "کمیساریای عالی سازمان ملل برای پناهندگان" (UNHCR) است. امسال این روز برای بیستمین بار برگزار میشود.
"کنوانسیون ژنو" در ادامه سنت اعلامیه جهانی حقوق بشر تصویب شد که پس از جنگ جهانی دوم حفاظت از فرد و وظایف جهانشمول در این زمینه را توضیح میدهد. این کنوانسیون در سال ۱۹۵۱ در یک کنفرانس ویژه سازمان ملل متحد به تصویب رسید و دربرگیرنده تعریف مفهوم "پناهنده" و اصلهایی است که اخراج یا بازگرداندن چنین انسانی را ممنوع میکند. برای نمونه ماده ۳۳ این کنوانسیون تصریح میکند که هیچ پناهندهای را نمیتوان به منطقهای بازگرداند که زندگی یا آزادی او را تهدید میکند.
این سند به طور همزمان حقوق پناهندگان را تعریف میکند، برای نمونه حق برخورداری از شغل را. اما این سند همچنین اشخاص و گروههای معینی را از دایره شمول مفهوم "پناهنده" بیرون میداند، برای نمونه جنایتکاران جنگی را.