ایران پس از جنگ نه تکرار دهه ۱۹۸۰ است و نه شبیه نسخه های آماده مانند عراق و صربستان است. در مصاحبه ای با رادیو زمانه، علیرضا بهتویی توضیح داد که فرسایش مشروعیت، شکاف میان نخبگان، نقش چندلایه سپاه و بحران عمیق اقتصادی، جامعه را وارد مرحله ای جدید کرده است که نه فروپاشی آسان است و نه بازسازی آن غیرممکن است. سؤال اصلی این است: آیا جامعه مدنی می تواند نیرویی برای تغییر از قلب این ویرانی، با افق «عادی» و از پایین بسازد؟
🔹معلوم نیست محاصره دریایی ایران تا چه زمانی و با چه شدتی ادامه داشته باشد؛ اما این محاصره و آثار و تبعات آن برای اقتصاد ایران، سوالهای زیادی را مطرح کرده است:
❓تجارت خارجی، صادرات و واردات چقدر تاثیر قرار میگیرد؟
🔹بیش از ۹۵ درصد تجارت خارجی ایران که سال ۱۴۰۴ به ۱۱۰ میلیارد دلار رسید، از طریق بندرهای جنوبی انجام میشود. هرگونه اختلالی در این بندرها تبعات اقتصادی قابل توجهی به دنبال دارد.
❓محاصره چه تاثیری در واردات کالاهای اساسی و مواد غذایی دارد؟
🔹محمولههای اساسی مانند غذا و دارو به شرط بازرسی از محاصره معاف شدهاند، اما این فرآیند بر سرعت و هزینه نقل و انتقال آنها تاثیر منفی میگذارد. ایران میگوید برای ۶ ماه آینده ذخایر کالاهای اساسی را تامین کرده است؛ همچنین بعد از جنگ ۱۲ روزه ایران اقداماتی مانند واگذاری اختیارات واردات کالاهای اساسی به استانها و افزایش چشمگیر واردات از روسیه و آسیای میانه انجام داده است. با این حال، حتی به فرض نبود مشکل در واردات کالاهای اساسی، همچنان نگرانی از تاثیر شوک اقتصادی روی بازار کالاهای اساسی وجود دارد.
❓تابآوری ایران چقدر است؟
🔹اوضاع اقتصادی ایران، حتی بدون جنگ و محاصره نیز بحرانی است. ناتوانی ایران از صادرات نفت و توقف فعالیت بندرهای جنوبی، وضعیت بحران اقتصادی را پیچیدهتر خواهد کرد. از این فراتر، محدودیت ذخیرهسازی نیز میزان آسیبپذیری ایران را بیشتر میکند. در صورت تعطیلی اجباری چاههای نفت، فرایند بازگرداندن آنها پرهزینه و پرخطر خواهد بود و حتی امکان از دست رفتن دائمی چاهها وجود دارد.
❓ریسک تداوم محاصره اقتصادی و بسته بودن تنگه هرمز برای اقتصاد دنیا چقدر است؟
🔹زیاد. بیش از یکپنجم تجارت جهانی نفت و نزدیک به یکسوم تجارت جهانی گاز مایع به تنگه هرمز وابسته است. علاوه بر انرژی، تنگه هرمز گلوگاه مهمی برای تجارت جهانی کودهای شیمیایی، گوگرد و متانول است که اختلال در آن، امنیت غذایی و صنایع کشاورزی جهان را تهدید میکند.
جنگ شاید برای لحظهای خاموش شده باشد، اما آتش آن هنوز در زندگی مردم زبانه میکشد. سکوتی که بر آسمان ایران نشسته، سکوتی آرام بخش نیست؛ بیشتر شبیه مکثی سنگین است میان دو ضربه، مردم هنوز از زیر آوار ترس بیرون نیامده اند که پس لرزهها آغاز شده است؛ پس لرزههایی که این بار نه از آسمان، بلکه از دل سیاست و امنیت بر جان جامعه فرود میآید. به برکت اتخاذ سیاستهای کاملاً منفعت طلبانه رضا پهلوی و هواداری کورکورانه مشتی انسانهای ناآگاه خارج نشین همراه با بزرگ نمائی رسانه های وابسته و واکنشهایی که در روزهای جنگ برانگیخته شد، اکنون بهانه های تازهای در دست حکومت قرار گرفته است. اتهاماتی که روزگاری پراکنده و محدود بود، امروز به فهرستی بلندبالا تبدیل شده: «جاسوسی برای اسرائیل»، «ارتباط با رسانههای خارجی»، «اقدامات خرابکارانه»، «ارسال فیلم و خبر به خارج» و دهها عنوان دیگر که هرکدام میتواند سرنوشت انسانی را به تاریکی زندان بسپارد ، این اتهامات، همچون تورهایی گسترده، بر سر مردم فرود میآید؛ مردمی که تنها جرمشان زیستن در سرزمینی است که هر بحران، بهانهای تازه برای سرکوب میآفریند پیش تر نیز گفته بودم و باز هم میگویم: جنگ، از نخستین روزهای به قدرت رسیدن جمهوری اسلامی، در روایت رسمی حکومت «نعمت» بوده است؛ نعمتی برای بقا، برای توجیه، برای خاموشکردن صداها. امروز نیز همان روایت ادامه دارد. جنگی که از بیرون بر کشور تحمیل شد، در درون به ابزاری برای تحکیم قدرت بدل شده است حکومت، در سایهٔ این بحران، توانسته است مردم را خانهنشین کند؛ خیابانها را خاموش، شهرها را سنگین، و ایران را به حالتی شبیه یک «حکومت نظامی اعلامنشده» بکشاند ، در چنین فضایی، هر درِ بسته ای، هر گوشی خاموشی، هر پیام کوتاهی میتواند بهانهای برای بازداشت باشد. بدیهی است اگر جمهوری اسلامی بخواهد برای دوام و بقای چند صباحی بیشتر، بستر چنین جنگهایی را فراهم کند، این رفتار از سر اتفاق نیست. در تمام چهلوهفت سال گذشته، این حاکمیت جز به بقای خود نیندیشیده و هیچگاه رفاه، امنیت یا آرامش مردم را در شمار اولویتهایش قرار نداده است. برای چنین نظامی، بحران نه تهدید، که فرصتی برای محکم تر کردن دیوارهای قدرت است؛ و جنگ، پردهای ضخیم که میتواند صدای جامعه را خاموشتر و سایهٔ سرکوب را گسترده تر کند ، اما با همهٔ اینها، یک حقیقت روشن و خدشه ناپذیر باقی میماند: هیچ یک از این واقعیت ها، هیچ یک از خطاها یا سیاستهای حکومت، به هیچ کشور یا قدرت خارجی مجوز تجاوز، بمباران و کشتار مردم ایران را نمیدهد. رنج مردم، ملک مشاع هیچ قدرتی نیست و هیچ ارتشی حق ندارد به نام «نجات» یا «تنبیه»، خاک و جان یک ملت را هدف بگیرد. سرنوشت ایران، هرچه باشد و هرکه آن را رقم بزند، باید از دل مردمش برخیزد، نه از آتش هواپیماهای جنگی و نه از تصمیم اتاقهای قدرت در سرزمینهای دور. جنگ امروز شاید در مرزها متوقف شده باشد، اما در زندگی مردم ادامه دارد؛ در نگاه های نگران، در سکوت شبانهٔ شهرها، در ترسی که هنوز از دل ها بیرون نرفته مردم ایران، پس از چهل روز آتش و دود، اکنون با موج تازهای از فشار رو به رو هستند؛ موجی که نه از بیرون، بلکه از درون میآید در این روزها، هر سطر نوشته نشده، هر تماس نگرفته، هر سکوتی میتواند به «اتهام» بدل شود. زندانیان سیاسی، که سالهاست زیر بار فشار، بازجویی و محرومیت ایستادهاند، اکنون با موج تازهای از تهدیدها روبه رو هستند، اعدام ها همچون تیغی که هر روز بر سر جامعه آویزان است، در این روزهای پس از جنگ تندتر و بی رحمانه تر فرود میآید. هر صبحی که آغاز میشود، بیم آن می رود که نامی تازه، جوانی تازه، انسانی تازه از میان ما برداشته شده باشد، در چنین فضایی، زندانی سیاسی تنها یک فرد نیست؛ نماد امیدی است که حکومت میکوشد خاموشش کند و هر اعدام، نه پایان یک زندگی، که زخمی تازه بر پیکر جامعه است؛ زخمی که با هیچ مرحمی التیام نمی یابد و این همان تراژدی بزرگ است: جنگی که از آسمان آغاز شد، اکنون در زمین ادامه پیدا کرده؛ در خانهها، در خیابانها، در زندان ها و نهایتاً در ذهن و جان مردم بی گناه.
اگرچه مخالفت با جنگ بهطور کلی کنشی اخلاقی است، اما من در این یادداشت استدلال میکنم در جنگ فعلی و در میانه ضرورت فلج کردن ساختار سرکوب، اگرچه توام با فاجعه غیرقابل توجیه مرگ غیرنظامیان، شعار بیقیدوشرط «نه به جنگ» بدون پایان یافتن جمهوری اسلامی دیگر شعاری مسئولانه و اخلاقی نیست.
در بحث جنگ، معمولا افکار عمومی میان دو قطب سادهسازیشده گرفتار میشود: یا باید بیقید و شرط با جنگی که در جریان است همراه شد، یا باید بیقید و شرط خواهان توقف فوری آن شد. اما موقعیت در برخی موارد تراژیکتر از آن است که بشود با سادهسازی با آن برخورد کرد.
اینجا تراژدی صحبت درباره جنگ فعلی جمهوری اسلامی با آمریکا و اسرائیل در این است که هیچ یک از این دو پاسخ ساده، بهتنهایی قادر به توصیف ابعاد فاجعهای نیست که در جریان است، چرا که مساله ایران فقط جنگ نیست؛ مساله، نسبت جنگ با حکومتی است که پیشتر نشان داده در شرایط احساس خطر، آمادگی دارد جامعه را با ابعادی بیسابقه سرکوب کند.
ضرورتی ندارد حتی وقتی موافق جنگ هستیم آن را رمانتیک ببینیم، جنگ حتی وقتی با شعار آزادی آغاز میشود، بوی مرگ، ویرانی و بیثباتی میدهد. من پیش از این بارها در مخالفت با جنگ و آنچه «دموکراسی بمبارانی» خوانده میشود، نوشتهام. با این حال معتقدم درباره جنگ فعلی مساله به این سادگی نیست که با گفتن «جنگ بد است» بتوان خیال خود را راحت کرد.
پایان مشروعیت اخلاقی؛ وقتی حکومت به ماشین کشتار بدل میشود
در بسیاری از کشورها، مخالفت با جنگ بهطور طبیعی به معنای دفاع از جان، مال، آزادی و آرامش مردم است، اما به جمهوری اسلامی که میرسد مساله به این سادگی نیست.
حکومت ایران سالهاست بزرگترین تهدید علیه جان مردم است. وقتی حکومت نه حافظ جان و امنیت و آزادی شهروندان بلکه عامل مستقیم کشتار آنان باشد، نمیتوان با دستگاهها و چارچوبهای متعارف اخلاقی و سیاسی درباره جنگ و صلح قضاوت کرد.
دفاع از جنگی علیه جمهوریاسلامی که نتیجه آن میتواند همارز مداخله بشردوستانه باشد، نه از سر شیفتگی به قدرتهای خارجی است و نه از سر توهم درباره نیتهای آنها.
حکومتی که در واکنش به حضور اعتراضی نزدیک به هفت میلیون نفر از مردم در خیابانهای ایران در تنها دو شب، به جای عقبنشینی یا دستکم سرکوب با کمترین هزینه جانی، دست به کشتار بیرحمانه زد و نزدیک به ۴۰ هزار معترض بیسلاح را قتلعام کرد، خود را از دایره هر ادعای مشروعیت اخلاقی بیرون انداخته است.
اینجا دیگر با «سرکوب داخلی» در معنای رایج یا حتی «اختلاف سیاسی» حاد در یک نظام سیاسی غیردموکراتیک مواجه نیستیم. آنچه رخ داد جنایت علیه بشریت بود.
اینجا بحث بر سر یک ماشین سرکوب است که بقای خود را بر خون مردم بنا کرده است. به این ترتیب، در برابر حکومتی که به شکلی ساختاری و تصاعدی از خشونت مرگبار بیسابقه در مقیاس تاریخی علیه شهروندان استفاده میکند، نمیتوان صرفا با زبان بیطرفی سیاسی حرف زد و در چارچوب دستگاههای مفهومی معمول استدلال کرد.
در چنین وضعیتی، دفاع از «مداخله» نه از سر علاقه به جنگ، بلکه از دل بنبستی تاریخی سر برمیآورد که در آن مردم از همه مسیرهای عادی برای تغییر محروم شدهاند.
وقتی اعتراض مدنی به شکلی مطلقا بیسابقه و خونین سرکوب شده و هر شکل از مطالبهگری با زندان، شکنجه و اعدام روبهرو شده است، طبیعی است که بخشی چشمگیر و موثر از جامعه به این نتیجه برسد که بدون تضعیف قهرآمیز ماشین سرکوب با مداخله یک قدرت نظامی خارجی، امکان نجاتی وجود ندارد.
تحلیل
کشتهشدن دهها هزار ایرانی طی دو شب، حاکی از ارتکاب جنایتی سنگین علیه بشریت است؛ سطحی از خشونت که برخی ناظران و تحلیلگران را به طرح این پرسش واداشته است که آیا میتوان از عناصر نسلکشی در رفتار جمهوری اسلامی سخن گفت؟
حقوقدانان در بهکارگیری این واژه احتیاط فراوان به خرج میدهند. علت این احتیاط، تعریف دقیق و محدود نسلکشی در حقوق بینالملل است؛ در این چارچوب نسلکشی به اعمالی اطلاق میشود که با قصد نابودی کلی یا جزئی یک گروه ملی، قومی، نژادی یا مذهبی انجام میشود.
برخی حقوقدانان استدلال میکنند که معترضان این خیزش، در معنای کلاسیک حقوقی، لزوماً ذیل یکی از این گروهها تعریف نمیشوند و به همین دلیل از اطلاق قطعی واژه «نسلکشی» به این جنایت فجیع خودداری میکنند
. با این حال، برای بسیاری از افرادی که جمهوری اسلامی را از بدو شکلگیری آن میشناسند یا بخش قابلتوجهی از زیست خود را زیر سلطه این نظام گذراندهاند، مفهوم نسلکشی به شکلی دیگر و ملموستر معنا مییابد.
متن چند ساعت پیش از اعلام آتش بس پایان یافت، یک روز پس از آنکه ترامپ از «مرگ یک تمدن» با تهدید استعماری سخن گفت که به طور ضمنی شامل استفاده از بمب اتمی یا قتل عام مردم ساکن جغرافیای ایران و تخریب زیرساخت های حیاتی آن بود. این متن بدون تغییر منتشر می شود.
در کنفرانس مطبوعاتی ۶ اپریل ۲۰۲۶، زمانی که یک خبرنگار از ترامپ درباره تهدید بمباران زیرساخت های حیاتی و مجازات گسترده مردم پرسید، او پاسخ داد: «مردم ایران حاضرند برای آزادی رنج بکشند؛ آن ها می گویند: 'به بمباران ادامه دهید!'»
اظهارات ترامپ که «جنایات جنگی» را به طور خاص با اشاره به «اراده» مردم ایران مشروعیت می بخشد و توجیه می کند، به وضوح نشان می دهد که چقدر مهم است موضع ضدجنگ بگیریم و حملات نظامی اسرائیل و آمریکا را بدون لکنت محکوم کنیم. سکوت در برابر جنگ یا نبود تلاش های فعال برای «آتش بس» نه تنها چرخ دنده های ماشین جنگی را صیقل می دهد، بلکه به تداوم جنگی کمک کرده است که به طرز طنزآمیزی جمهوری اسلامی را از نظر اجتماعی، سیاسی و ژئوپولیتیکی تقویت و بازسازی کرده است.
با اعلام آتشبس دو هفتهای، برآورد
خسارات زیرساختی و احتمالات بازسازی به چالشی مهم تبدیل شده است. در گفتوگو با دو
کارشناس، ابعاد فنی و مالی احیای صنایع استراتژیک و مسیر دشوار بازگشت به پیش از
آغاز جنگ را بررسی کردهایم.
https://p.dw.com/p/5BvzE
تصویری از دکلهای برق و خیابانی در
تهران
اکنون که غبار حاصل از حملات در سایه یک
آتشبس متزلزل فرونشسته، ایران با واقعیتی روبهرو شده است که شباهتی به هیچیک از
تجربیات تاریخی گذشته نداردعکس: Bahram/Middle East Images/IMAGO
با گذشت چندین هفته از حملات سنگین آمریکا و اسرائیل به ایران، اکنون که غبار حاصل از بمبارانها در سایه یک آتشبس متزلزل فرونشسته، ایران با واقعیتی روبهرو شده است که شباهتی به هیچیک از تجربیات تاریخی گذشته ندارد.
اگر در دوران جنگ هشتساله ایران و عراق، تخریبها عمدتا معطوف به مناطق مرزی و شهرهای خط مقدم بود، در حمله اسرائیل و آمریکا به جمهوری اسلامی ایران که برخی کارشناسان بینالمللی از آن به عنوان "خنثیسازی زیرساختهای حیاتی" یاد میکنند، عمدتا قلب تپنده اقتصاد، انرژی و تکنولوژی کشور مورد هدف قرار گرفت
آمارهای اولیهای که از نهادهای امدادی نظیر هلالاحمر ایران منتشر شد، حکایت از تخریب یا آسیب جدی به بیش از ۹۳ هزار واحد مسکونی و تجاری دارد اما این تنها نوک کوه یخ است؛ فاجعه اصلی در لایههای پنهان صنایع مادر رخ داده است؛ جایی که بازسازی هر خشت آن، نیازمند اعتباراتی است که با درآمدهای فعلی کشور عمدتا همخوانی ندارد.
در طول ۴۷ سال نخستین پدیده بزرگ اجتماعی بنام مهاجرت بینمللی در تاریخ چند صد ساله اخیر ایران بوقوع پیوسته است. براساس آمارهای تخمینی قریب ده درصد از کل جمعیت کشور دز خارج از ایران زندگی میکنند. این خیل جمعیت در حدود بیش از ۵۰-۷۰ کشور دنیا پراکندهاند که بیشترین آنان در کشورهای اروپایی و امریکای شمالی ساکن هستند.
واکنش ایرانیان در رویارویی با حکومت اسلامی ایران بویژه در طی سالهای اخیر و با گرایش به پهلوی بعنوان نظام پیشین پادشاهی در ایران از یکسو و حمایت از حملات نظامی کشورهایی مانند ایالات متحده امریکا و اسراییل به ایران برای کمک به سرنگونی و تغییر رژیم ایران سبب شد که به مسیله اصلی این تحلیل بپردازم.
چرا بخش وسیعی از ایرانیان خارج از کشور چنین گرایشی داشته و علیه کشور خود به تقاضای جنگ و حمله نظامی روی میآورند؟ چطور میشود که پرچمداری به یکی از مهمترین نمادهای این گروه از ایرانیان پراکنده در خارج از کشور تبدیل میشود؟ آیا این بخش از ایرانیان فاقد عرق ملی و هویت ایرانیاند؟
پیش از پرداختن به این پرسش لازم است از منظر چند رویکرد نظری مختلف در زمینه جامعهشناسی مهاجرت به هویت ایرانیان خارج از کشور بپردازم.
حمایت از جنگ محصول انتقام نه دلسوزی
فرخ قهرمانی
چند روز پیش خبری به زبان آلمانی دیدم که برایم باورکردنی نبود. نوشته بود در هانوفر، گروهی از سلطنتطلبان زنجیرهٔ انسانی تشکیل دادهاند و نه تنها با آتش بس مخالفت میکنند، بلکه فعالانه از ادامهٔ جنگ حمایت میکنند. شهری که همیشه نماد صلح بوده، حالا صحنهٔ چنین خواستههایی شده است. خواندن این خبر برایم تکاندهنده بود چطور ممکن است پس از چهل روز بمباران، پس از پرپر شدن صدها کودک، کشته شدن هزاران انسان، ویرانی دهها هزار خانه، بیمارستان، درمانگاه و زیر ساخت، هنوز کسانی باشند که ادامهٔ این ویرانی را راه حل میدانند؟ در روزهای اول شاید میشد این مواضع را به ناآگاهی یا سادهلوحی نسبت داد. اما امروز، پس از هفتهها جنگ، وقتی حتی دولتهای مهاجم به این نتیجه رسیدهاند که ادامهٔ بمباران بی فایده است و پای میز مذاکره نشستهاند، دیگر نمیتوان گفت که این افراد «نفهمیدهاند». واقعیت روشن است: با بمباران هیچ حکومتی سرنگون نمیشود و هیچ دموکراسی ای از دل آوار متولد نمیگردد. و هیچ قدرت خارجی برای آزادی مردم کشور دیگری لشکرکشی نمی کند. لحظهای با خود فکر کردم شاید این افراد اصلاً ایرانی نباشند. اما بلافاصله به یاد آوردم در حالی که بخشی از ایرانیان خارج نشین همچنان ادامهٔ بمباران را «راهحل» میدانند بسیاری از شهروندان همان کشورهایی که در جنگ دخیلاند، علیه این جنگ اعتراض کردهاند و خواستار پایان آن شدهاند پس مسئلهٔ اصلی نه ملیت است و نه جغرافیا ، سؤال اصلی این است: این افراد چه میخواهند؟ اگر دغدغهشان آزادی، رفاه، یا امنیت مردم بود، نمیتوانستند نسبت به این حجم از رنج حاصل از بی خانمانی ، آوارگی ، بیکاری ، خرابی و ویرانی و از همه مهمتر کشتار کودکان ، زانان و مردم بیگناه بی تفاوت بمانند. اگر دلشان برای زندانیان سیاسی میسوخت، نمیتوانستند از جنگی حمایت کنند وقتی به وضوح می بینند که اعدام ها به مراتب بیشتر و شرایط زندانیان سیاسی به مراتب بدتر از قبل از جنک است و مهمتر از همه اگر هدفشان سرنگونی جمهوری اسلامی است چطور ممکن است چهل روز شدیدترین بمباران قویترین ارتش جهان به همراه متحدش کافی نبوده باشد تا چشم ها یشان باز شود؟ که این جنگ نه تنها چیزی را سرنگون نکرده، بلکه همان قدرتی را که خواهان سرنگونی اش هستند را در هالهای از «خطر» و «بقا» سخت تر و بسته تر کرده ، چطور نمیبینند که هر بمب، هر موشک نه فقط دیواری را فرو می ریزد بلکه دیوار تازه ای هم دور حکومت میکشد و نهایتاً چطور نمی بینند که حتی خود جنگ افروزان هم آشکارا اذعان میدراند که هدفشان از جنگ براندازی جمهوری اسلامی نیست ، چطور با این که *آفتاب آمد دلیل آفتاب * اینان نفهمیده اند که این جنگ، جنگ دولتهاست؛ تصمیماتش در اتاقهای قدرت گرفته میشود و منافعش به جیب دولت ها و سرمایه داران میرود و مردم، چه در ایران و چه در کشورهای مهاجم، سهمی از این منافع ندارند. با کمی تامل به این نتیجه رسیدم که اینها هم هرآنچه را که مخالفین جنگ می بینند را میدانند و می بینند اما مشکل اینها در جائی دیگر است اینان اغلب حامیان و پیروان کورکورانه جماعتی هستند که سالها پیش قبل از انقلاب یا روزهای نخست پس از آن با چمدانهایی پر از پول و خاطره یا خشم از مردمی که انقلاب کردند خاک ایران را ترک کرده اند و این جماعت خشمگین از مردم ایران امروز توانسته اند تعدای از جوانان را به خصوص در خارج از کشور با ابزارهائی که در اختیار دارند به خود جذب نموده و در حقیقت این جنگ هم برای آنان به مثابه نوعی انتقام از مردمی است که عامل آن انقلاب بوده اند.
همان «ژنرال محترم» که خامنه ای سال ها از او محافظت کرد. مردی که سابقه اش پر از خون، میلیاردها دالر، اجاره و جرم است، از باشگاه در دهه ۱۹۸۰ تا فرمانده نیروی پلیس، شهردار نجومی تهران و اکنون رئیس مجلس. نه یک سیاستمدار عادی، بلکه یک فاسد اقتصادی درجه یک و سرکوبگر حرفه ای است که با افتخار درباره زدن سر دانشجویان و جارو کردن خیابان ها صحبت می کند و حتی در سخنرانی هایش به آن افتخار می کند.
میان دو گروه بزرگ مخالفان سیاسی کشور تفاوت اساسی است.
گروه نخست فقط مخالف حکومت ولایی فقاهت کنونی است که شامل اکثریت مخالفان از قبیل سلطنت، پادشاهی و مشروطه خواهان؛ مجاهدین خلق؛ جمهوریخواهان دمکرات، لیبرال، سوسیال و فدرال.
اصلاحطلبان هم مخالف حکومت ولایی و نه اسلامی هستند که البته اخته سیاسی شدهاند .
گروه دوم مخالفان نظام سیاسی ولایی و مونارکی هستند که مبتنی بر ولایتعصر یا ولایتعهد و تکسالاری است. در این میان از مخالفان سیاسی فقط گروه بزرگ جمهوری خواهان بدنبال تغییر نظام سیاسی ولایی و یکتاپرست به حکومتی دمکرات هستند.
در این میان همین چند جریان اصلی مخالفان البته در دوقطبی هوادارن جنگ مخالفان آن تقلیل یافتهاند که نیازمند بررسی دقیقتر است.
گزارش تحلیلی: جرم انگاری فناوری و فناوری اطلاعات: تشدید سرکوب سیستماتیک در کریدورهای قضایی و امنیتی ۲۴ اپریل ۲۰۲۶ مقدمه: انسداد مطلق اطلاع...
