گزارشهای حقوق بشری از ازدحام، محرومیت درمانی، شکنجه، حبس انفرادی و محدودیت ارتباط خانوادگی در زندانهای ایران، فاصله عملکرد دیکتاتوری حاکم با استانداردهای رفتار انسانی را نشان میدهد

کانون حقوق بشر ایران، جمعه ۱۵ آبانماه ۱۴۰۵ – قواعد نلسون ماندلا، کرامت انسانی را مبنای رفتار با زندانیان قرار میدهد؛ اما گزارشهای سازمان ملل و نهادهای حقوق بشری درباره زندانهای ایران، تصویری از نقض مکرر همین استانداردها ارائه میکنند. محرومیت از درمان، شرایط غیربهداشتی، شکنجه و محدودیت تماس با خانواده، از محورهای مستند این گزارشهاست. بررسی این موارد نشان میدهد چگونه سلب آزادی با محرومیتهایی همراه میشود که فراتر از محدودیتهای ضروری زندان است.
ازدحام و بهداشت؛ زندگی در شرایط نامناسب
قواعد ۱۲ تا ۱۷ و قاعده ۲۱، شرایط محل اسکان، تهویه، روشنایی، تأسیسات بهداشتی و لوازم خواب را مشخص میکنند. داشتن فضای کافی و بستر مناسب، بخشی از حداقل شرایط نگهداری است.
آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا در راهنمای ژانویه ۲۰۲۵ درباره ایران، ازدحام، کمبود بهداشت و تهویه، غذای ناکافی و آلودگی به حشرات را از ویژگیهای گزارششده زندانها معرفی کرده است. عفو بینالملل نیز در گزارش سال ۲۰۲۴، کمبود یا نامناسببودن لوازم خواب، توالت و امکانات شستوشو را ثبت کرده است.
این شرایط، مشکلاتی صرفاً رفاهی نیستند. ازدحام، امکان استراحت و رعایت بهداشت را کاهش میدهد و خطر انتقال بیماری را افزایش میدهد. مسئولیت اداره زندان، با پذیرش افراد بیش از ظرفیت یا نادیدهگرفتن نیازهای بهداشتی پایان نمییابد.

غذا و آب؛ نیازهایی که نباید ابزار فشار شوند
قاعده ۲۲ بر غذای سالم با ارزش تغذیهای کافی و دسترسی به آب آشامیدنی هنگام نیاز تأکید دارد.
گزارشگران ویژه سازمان ملل در مکاتبه سوم دسامبر ۲۰۲۵، اطلاعات دریافتی درباره کمبود غذا و آب سالم و کفخوابی زنان در قرچک را مطرح کردند. همین مکاتبه، گزارش مسمومیت غذایی گسترده در شیبان اهواز پس از توزیع غذای فاسد در سپتامبر ۲۰۲۵ را نیز دربرمیگیرد.
تأمین نیازهای پایه وظیفه نهاد نگهدارنده است. وابستهشدن تغذیه مناسب به توان خرید از فروشگاه، بار مسئولیت را به زندانی و خانواده منتقل میکند. کیفیت و کفایت غذای توزیعی باید مستقل از وضعیت مالی افراد ارزیابی شود.
محرومیت درمان؛ خطری برای سلامت و زندگی
قواعد ۲۴ تا ۲۷، مسئولیت دولت در تأمین مراقبت سلامت، دسترسی به خدمات ضروری و انتقال بیماران نیازمند درمان تخصصی را بیان میکنند. تصمیم پزشکی نیز نباید توسط کارکنان غیرپزشکی لغو یا نادیده گرفته شود.

گزارش سالانه مجموعه فعالان حقوق بشر درباره سال ۲۰۲۴، تعداد ۴۱۲ مورد محرومیت یا بیتوجهی به مراقبت پزشکی و ۱۲۹ مورد محرومیت از مرخصی درمانی را ثبت کرده است. این ارقام، موارد مستندشده در گزارشاند و نباید شمار قطعی همه رخدادهای کشور تلقی شوند.
مکاتبه دسامبر ۲۰۲۵ گزارشگران سازمان ملل نیز مرگهای گزارششده در قرچک، شیراز و قزلحصار پس از تأخیر در درمان را مطرح میکند.
در چنین مواردی، بررسی مسئولیت باید زمان بروز علائم، درخواستهای درمان، نظر پزشک و علت تأخیر در اعزام را روشن کند. ارجاع مکرر بیمار به بهداری، بدون دسترسی به درمان لازم، بهتنهایی به معنای انجام تکلیف مراقبتی نیست.
شکنجه و اعتراف اجباری؛ تعرض به کرامت انسانی
قاعده نخست نلسون ماندلا، شکنجه و رفتار یا مجازات بیرحمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز را ممنوع میکند. هیچ شرایطی مجوز چنین رفتاری نیست.
عفو بینالملل در گزارش سال ۲۰۲۴، شکنجه و بدرفتاری را رایج و نظاممند توصیف کرده و از پخش اعترافات اجباری در رسانه حکومتی خبر داده است. آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا نیز گزارشهای ضربوشتم، تهدید به مرگ، خشونت جنسی و تهدید به آسیبرساندن به خانواده بازداشتشدگان را منعکس کرده است.

این رفتارها علاوه بر آسیب مستقیم، توان دفاع و اراده آزاد فرد را هدف میگیرند. اعترافی که با فشار جسمی یا روانی گرفته میشود، نمیتواند جای تحقیق قانونی و رسیدگی منصفانه را بگیرد.
حبس انفرادی؛ انزوایی با پیامدهای جدی
در قواعد نلسون ماندلا، نگهداری روزانه برای ۲۲ ساعت یا بیشتر بدون تماس انسانی معنادار، حبس انفرادی محسوب میشود. ادامه آن بیش از ۱۵ روز متوالی، انفرادی طولانیمدت است که ممنوع شده است.
گزارش سالانه فعالان حقوق بشر برای سال ۲۰۲۴، تعداد ۲۸۴ مورد انتقال غیرقانونی به انفرادی را ثبت کرده است.
برای تطبیق هر مورد با قواعد، مدت نگهداری، میزان تماس انسانی و امکان بازبینی مستقل باید بررسی شود. تغییر نام محل به «سوئیت» یا «بخش مراقبت» ماهیت شرایط را تغییر نمیدهد. انفرادی نباید ابزاری برای شکستن مقاومت، گرفتن اعتراف یا پاسخدادن به اعتراض زندانی باشد.

قطع تماس و ملاقات؛ فشار بر زندانی و خانواده
قواعد ۵۸، ۵۹ و ۶۸، ارتباط منظم خانوادگی، توجه به نزدیکی محل نگهداری به خانواده و امکان اطلاعدادن درباره انتقال را مطرح میکنند.
گزارشگران سازمان ملل در مکاتبه دسامبر ۲۰۲۵، تعلیق بیش از دوماهه ملاقات حضوری در شیبان و انتقال زندانیان بدون اطلاع خانواده را گزارش کردند.
گزارش آماری سال ۲۰۲۴ فعالان حقوق بشر نیز ۱۴۱ مورد محرومیت از ملاقات و ۱۲۴ مورد محرومیت از تماس را ثبت کرده است.
این محدودیتها خانواده را نیز درگیر نگرانی، هزینه و بیخبری میکند. تماس خانوادگی نباید پاداشی تلقی شود که با اعتراض زندانی از او پس گرفته شود.
نظارت و پاسخگویی؛ حلقه ضروری حمایت

قواعد ۷۱ و ۸۳ تا ۸۵، تحقیق درباره مرگ و آسیب جدی و بازرسیهای داخلی و مستقل را پیشبینی میکنند. ثبت شکایت باید امکان بررسی مؤثر ایجاد کند.
عفو بینالملل گزارش داده است که حاکمیت در سال ۲۰۲۴ از ورود گزارشگر ویژه، هیئت حقیقتیاب و دیگر ناظران مستقل بینالمللی حقوق بشر جلوگیری کرد.
محرومیت از مشاهده مستقل، امکان راستیآزمایی شرایط را محدود میکند. پاسخگویی مستلزم حفظ اسناد، دسترسی محرمانه به شاهدان و جلوگیری از دخالت اشخاص مرتبط با واقعه در تحقیقات است. اعلام انجام «بررسی داخلی»، جای انتشار نتیجه و روشنشدن مسئولیتها را نمیگیرد.
بررسی از منظر حقوق بشر
خود قواعد نلسون ماندلا معاهده الزامآور مستقلی نیست؛ اما معیار مهم سنجش رفتار با زندانیان است. نقض استانداردهای آن میتواند همزمان با نقض تعهدات الزامآور حقوق بشری همراه باشد.
الگوهای مستندشده در زندانهای ایران، ضرورت رسیدگی مستقل به شکنجه، محرومیت درمان و شرایط نامناسب نگهداری را نشان میدهد. مسئولیت دیکتاتوری حاکم، تأمین امنیت و سلامت همه اشخاص تحت اختیار خود است؛ مسئولیتی که با عنوان اتهام، وضعیت محکومیت یا ملاحظات امنیتی از بین نمیرود.
